Muốn tiêu khỏe, hãy giữ đất khỏe

Cứu vườn tiêu từ dưới đất

Khi Tây Nguyên bước vào mùa mưa, điều khiến người trồng hồ tiêu lo lắng nhất không phải những cơn mưa kéo dài mà là những gì diễn ra dưới mặt đất. Chỉ cần bộ rễ bị tổn thương, tuyến trùng hay nấm bệnh có thể âm thầm tấn công, để rồi chỉ sau vài tuần, những trụ tiêu đang xanh tốt bỗng vàng lá, héo rũ và chết dần. Với anh Nguyễn Quốc Quyền ở bon N’Ting, xã Quảng Sơn (tỉnh Lâm Đồng), bài học ấy đã làm thay đổi hoàn toàn cách anh chăm sóc vườn tiêu của mình.

Sau một trận mưa lớn, thay vì quan sát tán lá, anh cầm chiếc cuốc nhỏ đào nhẹ quanh gốc một trụ tiêu sinh trưởng chậm. Lớp đất đỏ bazan được gạt sang một bên, bộ rễ hiện ra với những nốt sần bám dọc rễ. Nhìn đoạn rễ vừa đào lên, anh chỉ tay rồi nói ngắn gọn: “Tuyến trùng rồi”.

Đó không phải lần đầu anh nhìn thấy những dấu hiệu ấy. Nhiều năm trước, cũng từ những bộ rễ như vậy, anh từng mất không ít trụ tiêu vì chỉ tập trung chăm phần thân, lá mà quên mất nơi quyết định sức sống của cả cây.

“Tôi từng nghĩ cây yếu thì bón thêm phân, cây vàng lá thì tăng thuốc. Sau này mới hiểu, nếu bộ rễ đã hỏng thì bón bao nhiêu cũng không cứu được. Muốn cây khỏe phải làm cho đất khỏe trước”, anh Quyền chia sẻ.

Gia đình anh hiện canh tác khoảng 10ha cây trồng, trong đó có 2ha hồ tiêu. Cũng như nhiều hộ dân khác, anh từng trải qua giai đoạn hồ tiêu được ví như “vàng đen”. Khi giá tăng cao, người dân đua nhau đầu tư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật để thúc năng suất. Những vườn tiêu cho sản lượng lớn trong vài năm đầu nhưng rồi đất dần chai cứng, sâu bệnh nhiều hơn, chi phí sản xuất tăng lên trong khi tuổi thọ vườn cây ngày càng rút ngắn.

Không muốn tiếp tục đi theo lối cũ, anh bắt đầu thay đổi ngay trên chính vườn nhà mình. Hai vườn tiêu được trồng cùng thời điểm, trên nền đất tương đồng được anh áp dụng hai phương thức chăm sóc khác nhau. Một vườn vẫn sử dụng nhiều phân bón vô cơ như trước. Vườn còn lại tăng sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học, cải tạo đất và giảm dần lượng thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

Từ những trải nghiệm ấy, việc chăm sóc vườn tiêu của anh cũng thay đổi. Mùa mưa đến, thay vì nghĩ đến chuyện bón thêm phân để giữ năng suất, anh dành nhiều thời gian kiểm tra hệ thống thoát nước, vệ sinh vườn, theo dõi bộ rễ và bổ sung chất hữu cơ cho đất. Những cây sinh trưởng kém được ưu tiên phục hồi bộ rễ trước, chấp nhận giảm sản lượng trong ngắn hạn để kéo dài tuổi thọ của cả vườn.

Theo anh Quyền, canh tác sinh học không phải là phủ nhận hoàn toàn phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật hóa học mà là sử dụng đúng lúc, đúng liều lượng và đặt sức khỏe của đất lên hàng đầu.

Ông Nguyễn Đức Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Sơn cho biết, hồ tiêu là một trong những cây trồng chủ lực của địa phương, mang lại thu nhập quan trọng cho nhiều hộ dân. Tuy nhiên trong một thời gian dài, phần lớn diện tích hồ tiêu được sản xuất theo kinh nghiệm, phụ thuộc nhiều vào phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Việc chạy theo năng suất trong một số giai đoạn đã làm gia tăng nguy cơ sâu bệnh, ảnh hưởng đến độ phì của đất và tính bền vững của vườn cây.

Trước thực tế đó, địa phương phối hợp với ngành nông nghiệp đẩy mạnh công tác tuyên truyền, tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn người dân áp dụng quy trình canh tác theo hướng sinh học, tăng sử dụng phân hữu cơ và chế phẩm vi sinh, quản lý dịch hại tổng hợp, đồng thời từng bước giảm phụ thuộc vào vật tư hóa học. Nhiều mô hình sản xuất an toàn gắn với hợp tác xã cũng được hình thành, tạo điều kiện để người dân thay đổi tư duy từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất theo quy trình.

Phòng bệnh từ hệ sinh thái

Những chuyển biến trong cách làm của người trồng tiêu ở Quảng Sơn không chỉ xuất phát từ kinh nghiệm thực tế mà còn phản ánh định hướng chung của ngành nông nghiệp Lâm Đồng. Sau nhiều chu kỳ thăng trầm của cây hồ tiêu, địa phương không còn đặt mục tiêu mở rộng diện tích mỗi khi giá tăng mà tập trung nâng cao chất lượng và giá trị trên vùng nguyên liệu hiện có.

Theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Lâm Đồng, toàn tỉnh hiện có 37.191,2ha hồ tiêu, trong đó hơn 33.400ha đang cho thu hoạch, sản lượng mỗi năm đạt trên 85.000 tấn. Đây là một trong những vùng nguyên liệu hồ tiêu lớn nhất nước, tạo lợi thế quan trọng cho phát triển ngành hàng. Tuy nhiên, lợi thế về diện tích chỉ thực sự phát huy khi đi cùng quy trình sản xuất đồng bộ và bền vững.

Thực tế cho thấy, quy trình canh tác giữa các vùng vẫn chưa đồng đều, nhiều diện tích còn sản xuất theo tập quán, nguồn giống chất lượng chưa đáp ứng nhu cầu, trong khi bệnh chết nhanh, chết chậm, tuyến trùng cùng áp lực chi phí đầu vào tiếp tục là những thách thức lớn đối với người trồng tiêu.

Đáng chú ý, giá hồ tiêu phục hồi đang mở ra cơ hội cải thiện thu nhập cho người sản xuất, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tái diễn vòng luẩn quẩn của nhiều năm trước: mở rộng diện tích theo phong trào, lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật để tăng năng suất. 

Thay vào đó, ngành nông nghiệp địa phương tập trung phục hồi những vườn tiêu còn khả năng khai thác, sử dụng giống bảo đảm chất lượng, tăng hàm lượng hữu cơ trong đất, quản lý dinh dưỡng hợp lý, áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), mở rộng diện tích sản xuất theo các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ và từng bước phát triển mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc. Mục tiêu không chỉ tạo ra những hạt tiêu đạt năng suất cao mà còn đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu.

Nông nghiệp công nghệ cao đối với cây hồ tiêu không chỉ dừng ở việc đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm hay bón phân tự động mà còn là ứng dụng khoa học trong toàn bộ quá trình sản xuất, từ quản lý đất, nước, dinh dưỡng, dự báo sâu bệnh đến ghi chép nhật ký điện tử và kiểm soát chất lượng sau thu hoạch.

Cùng với đó, việc tăng cường sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và các giải pháp canh tác thân thiện với môi trường đang trở thành xu hướng tất yếu để nâng cao sức cạnh tranh của ngành hồ tiêu trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu giảm phát thải.

TS Phan Việt Hà, Quyền Viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên cho rằng, những thay đổi trong tư duy sản xuất hiện nay hoàn toàn phù hợp với quy luật sinh học của cây hồ tiêu.

Ông Hà phân tích, hồ tiêu là cây trồng rất mẫn cảm với điều kiện thời tiết cực đoan, đặc biệt trong mùa mưa. Khi đất bị úng nước hoặc hệ rễ bị tổn thương, các tác nhân gây bệnh như nấm Phytophthora hay tuyến trùng sẽ phát triển rất nhanh. Đến nay, bệnh chết nhanh và chết chậm vẫn chưa có giải pháp đặc hiệu để xử lý triệt để, vì vậy phòng bệnh luôn là giải pháp hiệu quả nhất.

“Muốn phát triển hồ tiêu bền vững phải bắt đầu từ việc thiết lập hệ sinh thái canh tác ổn định. Ngay từ khi xây dựng vườn cần ưu tiên sử dụng trụ sống, bố trí cây trồng xen phù hợp để tạo sự tương hỗ sinh học, đồng thời thiết kế hệ thống thoát nước hoàn chỉnh nhằm hạn chế nguy cơ phát sinh bệnh trong mùa mưa. Đây là những yếu tố quyết định sức khỏe lâu dài của vườn tiêu”, TS Phan Việt Hà chia sẻ.