Những vườn chuối phục hồi xanh tốt sau ‘cơn bão’ bệnh Panama

Trở lại điểm nóng bệnh Panama

TS Lê Xuân Vị (Viện Bảo vệ thực vật) cho biết năm 2021, tỉnh Vĩnh Phúc có đặt hàng đơn vị một đề tài nghiên cứu về bệnh héo vàng lá chuối (bệnh Panama hại chuối), trong đó khu vực xã Hồng Châu (nay thuộc xã Liên Châu, tỉnh Phú Thọ) là một trong những điểm nóng khiến nhiều nông dân phải hủy vườn cây.

Tác nhân gây bệnh do nấm Fusarium oxysporum f.sp. cubense (Foc) với sự xuất hiện của hai chủng TR1 và TR4. Bào tử nấm có vách dày có thể tồn tại trong đất, trong xác cây bị bệnh… với thời gian dài, xâm nhập vào rễ cây theo các vết thương theo mạch dẫn lan lên các bộ phận như củ, thân, bẹ lá để gây hại.

Nấm có thể lan truyền thông qua vật liệu giống bị nhiễm bệnh, cây bị nhiễm bệnh, đất nhiễm nấm dính vào dụng cụ lao động, phương tiện vận chuyển, động vật, con người… (chủ yếu). Ngoài ra, nước và gió cũng có thể phát tán bào tử nấm trong thời gian ngắn.

Trên cơ sở kết hợp kết quả nghiên cứu của các tác giả trên thế giới và kết quả nghiên cứu của đề tài, các nhà khoa học đã đề xuất được một số kỹ thuật và áp dụng để xây dựng mô hình với diện tích 1ha tại xã Liên Châu tại hộ ông Đặng Tâm Dung. Sở dĩ họ chọn ông bởi đây là nông dân tiên phong, ham tìm hiểu và cam kết thực hiện theo đúng quy trình kỹ thuật được hướng dẫn.

Cụ thể, quy trình ấy như sau:

– Chuẩn bị và xử lý đất trồng: Phải lựa chọn đất cao ráo, thoát nước tốt, pH từ trung tính – kiềm. Phơi ải đất từ tháng 6 – 12, tiến hành đảo trộn đất thường xuyên ở giai đoạn khô hanh (tháng 9 – 12). Sử dụng vôi bột khi làm đất hoặc bón vào hố 3 – 5 ngày trước khi trồng. Khi trồng, bón lót bằng phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ vi sinh trộn với chế phẩm sinh học, lấp một lớp đất mỏng trước khi đặt cây xuống.  

– Kỹ thuật trồng: Sử dụng giống chuối nuôi cấy mô đảm bảo sạch bệnh và giống chuối tiêu xanh có khả năng chống chịu bệnh Panama của Viện Nghiên cứu Rau quả. Cây con được xử lý bằng cách tưới chế phẩm sinh học có chứa nấm Trichoderma và xạ khuẩn Streptomyces trước trồng 1 – 2 ngày theo liều lượng pha 1kg chế phẩm cho 20 lít nước rồi tưới. Mật độ trồng 2 x 2,5m, tương đương 2.000 cây/ha.

– Chăm sóc sau trồng: Thường xuyên tươi đủ ẩm để cây phát triển, thường xuyên kiểm tra để phát hiện và tiêu hủy cây có triệu chứng bệnh, xử lý đất xung quanh cây bị bệnh. Dọn sạch cỏ dại quanh gốc cây (khi cây còn nhỏ), có thể trồng xen cây họ đậu giúp che phủ, cải tạo đất, tăng thu nhập. Bón phân theo quy trình, đồng thời sử dụng chế phẩm sinh học chứa nấm Trichoderma và xạ khuẩn Streptomyces để bón cho cây ở thời điểm sau trồng 3 và 6 tháng. Chế phẩm sinh học này do Trung tâm Đấu tranh Sinh học của Viện Bảo vệ thực vật nghiên cứu và phát triển, là sản phẩm thử nghiệm, chưa đăng ký và lưu hành trên thị trường.

Đề tài kết thúc từ năm 2023 nhưng chủ hộ vẫn duy trì được vườn chuối cho đến hiện tại và hầu như không có bệnh Panama xuất hiện nhờ sự chăm chỉ và tiếp thu nhanh.

Chủ vườn đi tiên phong

Ông Đặng Tâm Dung cho biết năm 2016, khi mình đang trồng bưởi ở giai đoạn kiến thiết, thấy người ta trồng chuối Tây, mỗi sào (360m2) 80 cây, mỗi buồng bán 180 – 200.000đ mà ham nên đã quyết định lấy ngắn nuôi dài. Khi cây bưởi chưa được thu ông trồng xen chuối vào, được 2 năm thì chặt bỏ chuối khi bưởi đã khép tán. Thấy hiệu quả, về sau ông không chỉ trồng xen mà còn dành ra 2ha đất bãi sông Hồng để trồng cả chuối Tây lẫn chuối tiêu.

“Chuối trồng một lần nhưng thu trong ba năm mới phải trồng lại. Trong thời gian cây mẹ chưa có buồng sẽ phải cắt bỏ hết cây con để tránh bị cạnh tranh dinh dưỡng, còn khi cây mẹ có buồng rồi thì để lại một cây con, để vào tháng nào thì thường tháng đó năm sau sẽ được thu. Tôi thường xử lý chuối Tây thu buồng từ tháng 3 đến tháng 6 – thời điểm ăn ngon nhất, còn chuối tiêu thì xử lý ra buồng quanh năm. Khi chuối đã có buồng thì phải buộc dây vào ngay cổ buồng, từ cây nọ sang cây kia để chống đổ”, ông Dung thông tin.

Dù chỉ có mã số vùng trồng nội địa nhưng ông vẫn áp dụng tiêu chuẩn sản xuất an toàn cho chuối. Phân chuồng được bón lót vào gốc lúc trồng, còn NPK Lâm Thao bón định kỳ mỗi tháng một lần, mỗi lần 100 gram bằng cách rắc xung quanh, cách gốc 20 – 30cm rồi tưới nước.

Có hai cách trồng chuối: trồng tân (trồng mới) thì đào hố, rắc vôi cùng phân chuồng và 150 – 200 gram supe lân Lâm Thao, lấp đất rồi đặt cây giống. Cách thứ hai là để cây con tại gốc cây mẹ, thu buồng xong, phát thân cây mẹ cách gốc chừng 1 mét, để một thời gian sau cây mẹ nuôi dưỡng cây con khỏe mạnh thì mới đánh bỏ gốc.

“Chẳng sách vở nào dạy như thế cả mà từ thực tế tôi rút ra kinh nghiệm thôi. Trước đây khi thu hoạch chuối xong tôi chặt hết thân cây mẹ thì thấy cây con sau đó còi cọc, chậm phát triển vì không còn có thể tầm gửi vào cây mẹ được nữa.

Thử nghiệm nhiều lần đều cho kết quả như thế nên khi thu hoạch xong buồng của cây mẹ, tôi phát thân cách gốc chừng 1 mét để nó còn nuôi cây con. Nhờ đó cây con phát triển rất nhanh. Chuối để cây con tại gốc cây mẹ thế này bao giờ buồng cũng to hơn so với chuối trồng tân giống như con so với con rạ vậy”, ông Dung chia sẻ kinh nghiệm của mình.

Tùy theo chất đất và tình hình sâu bệnh, mỗi gốc chuối ông thường để được 3 – 5 năm mới phải trồng lại. Bí quyết ở chỗ dùng giống sạch bệnh, giữ được độ pH đất bằng bón vôi và phân silic rồi duy trì độ pH trong vườn chuối ở mức 4.5 – 6. Chuối thường bị sâu đục thân nên khi mới trồng ông phun một lần, khi cây phát triển chừng 1 mét phun một lần nữa rồi thôi. Lúc mới trồng cũng phải lưu ý đến bệnh Panama. Khi phát hiện khóm nào bị bệnh nguy hiểm này nhất định phải đào trốc tận gốc, đưa đi xa tiêu hủy rồi rắc vôi xuống gốc cây bị bệnh, để 1 năm sau mới có thể trồng lại.

Ở nước ta, bệnh Panama đã xác định được hai chủng: TR1 gây hại chủ yếu cho chuối Tây và TR4 gây hại cho cả chuối Tây lẫn chuối tiêu. Các chủng này được một số nhà khoa học như Si-Jun Zheng (Trung Quốc) và cộng sự phát hiện năm 2018, Trần Ngọc Hùng (Việt Nam) và cộng sự phát hiện năm 2020.