Thuốc BVTV ‘3 không’ bày bán nhan nhản giữa chợ

Biết cấm vẫn bán

Buổi sáng tại chợ phiên Lùng Khấu Nhin, xã Cao Sơn (Lào Cai), hàng trăm người dân từ các bản làng đổ về mua bán, trao đổi hàng hóa. Giữa những gian hàng nông sản, thịt, rau, nông cụ…, không khó để bắt gặp những chai thuốc BVTV đủ các chủng loại như thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu, thuốc kích thích sinh… trưởng được xếp thành từng dãy với đủ màu sắc, kích cỡ.

Điều đáng nói, nhiều sản phẩm không có nhãn phụ bằng tiếng Việt, không thể hiện rõ nguồn gốc, thành phần hay hướng dẫn sử dụng. Hàng hóa được bày ngay trên những quầy tạm, không có khu vực bảo quản chuyên dụng. Người mua chỉ cần bỏ ra vài chục nghìn đồng là có thể mang về những loại hóa chất mà sau đó có thể sẽ được sử dụng trực tiếp trên đồng ruộng.

Theo quy định, thuốc BVTV là mặt hàng kinh doanh có điều kiện. Sản phẩm phải được phép lưu hành, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng; cơ sở, cá nhân kinh doanh phải đáp ứng các điều kiện theo quy định. Tuy nhiên tại chợ phiên, việc mua bán những sản phẩm không rõ nguồn gốc vẫn diễn ra khá dễ dàng.

Khi được hỏi về xuất xứ, một người bán thừa nhận: “Tôi mua ở Mường Khương, nguồn gốc thì không biết. Biết là cấm nhưng dân cần thì vẫn phải bán…”.

Câu trả lời cho thấy một nghịch lý: người bán có thể biết hàng hóa không bảo đảm điều kiện kinh doanh nhưng vẫn bán vì lợi nhuận và nhu cầu của khách hàng, trong khi người mua lại dễ dàng chấp nhận sản phẩm chỉ vì giá rẻ hoặc được truyền miệng là “dùng rất tốt”.

Một người dân sau khi mua thuốc cho biết, dù không đọc được chữ trên bao bì nhưng vẫn sử dụng vì thấy “người khác dùng hiệu quả”. Theo kinh nghiệm truyền miệng, loại thuốc này còn được sử dụng để bảo quản hạt ngô trong thời gian dài, hạn chế mốc và mọt.

Chính tâm lý “thấy người khác dùng thì mình dùng” khiến những sản phẩm không rõ nguồn gốc có cơ hội tiếp tục len lỏi vào sản xuất và đời sống.

Ở nhiều địa bàn vùng cao, việc tiếp cận thông tin về sử dụng thuốc BVTV an toàn còn hạn chế. Một bộ phận người dân lựa chọn sản phẩm dựa vào giá bán hoặc giới thiệu của người quen thay vì quan tâm đến nguồn gốc, thành phần, hướng dẫn sử dụng và thời gian cách ly.

Đáng lo hơn, tại các phiên chợ còn xuất hiện những loại thuốc tân dược, thuốc dành cho vật nuôi hoặc được người bán giới thiệu có thể sử dụng cho người. Trên một số lọ thuốc chỉ có chữ nước ngoài, không có nhãn tiếng Việt để người sử dụng nhận biết đầy đủ thành phần, công dụng, liều dùng hay cảnh báo.

Một cụ bà hơn 80 tuổi bán hàng tại chợ cho biết bà chỉ nhận lại hàng từ người khác mang đến bán, còn thuốc được sản xuất ở đâu thì không biết.

Những sản phẩm “vô danh” như vậy nếu được sử dụng cho người hoặc vật nuôi có thể kéo theo nhiều rủi ro. Khi không xác định được thành phần, nguồn gốc và chất lượng, người sử dụng khó có cơ sở để biết sản phẩm có phù hợp hay không, đồng thời khó xử lý khi xảy ra phản ứng bất lợi.

Xử lý gặp nhiều khó khăn 

Theo Đội Quản lý thị trường số 5 thuộc Chi Cục quản lý thị trường tỉnh Lào Cai, từ đầu năm đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện và xử lý 5 vụ kinh doanh thuốc BVTV không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Hàng trăm gói thuốc dạng bột cùng hàng chục chai thuốc dạng dung dịch đã bị buộc tiêu hủy, tổng số tiền xử phạt gần 40 triệu đồng. Tuy nhiên, số vụ được phát hiện, xử lý chưa phản ánh hết thực tế tại các phiên chợ vùng cao.

Đặc thù của hoạt động mua bán tại đây khiến công tác kiểm tra gặp không ít khó khăn. Hàng hóa thường được đưa ra bán tập trung vào đúng ngày họp chợ. Khi phát hiện lực lượng chức năng xuất hiện, một số tiểu thương nhanh chóng cất giấu hàng hoặc tạm ngừng giao dịch. Sau khi đoàn kiểm tra rời đi, hoạt động mua bán lại có thể tiếp diễn.

Theo đại diện Đội Quản lý thị trường số 5, một trong những khó khăn hiện nay là nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế. Nhiều người vẫn sử dụng thuốc theo thói quen, kinh nghiệm hoặc thông tin truyền miệng.

Vì vậy, bên cạnh kiểm tra, xử lý vi phạm, lực lượng chức năng đang tăng cường tuyên truyền tại các chợ Pha Long, Cao Sơn, Mường Khương… giúp người dân nhận biết hàng hóa hợp pháp, nâng cao ý thức trong lựa chọn và sử dụng thuốc BVTV.

Tuy nhiên, nếu chỉ trông chờ vào những đợt kiểm tra định kỳ, việc ngăn chặn hàng hóa không rõ nguồn gốc sẽ khó đạt hiệu quả bền vững. Đặc biệt, với các phiên chợ vùng cao có địa bàn rộng, hoạt động mua bán diễn ra theo chu kỳ và lực lượng kiểm tra còn hạn chế, việc kiểm soát cần được thực hiện thường xuyên, chủ động hơn.

Điều đáng lo nhất không chỉ nằm ở những chai thuốc “vô danh” được bán tại chợ mà ở hành trình của chúng sau khi rời quầy hàng. Những loại thuốc BVTV không rõ nguồn gốc có thể được đưa lên nương ngô, ruộng lúa, vườn rau… Hóa chất được sử dụng không đúng hướng dẫn có nguy cơ ảnh hưởng đến đất, nước, hệ sinh thái và chất lượng nông sản.

Trong khi đó, những sản phẩm thuốc không xác định được thành phần, chất lượng nếu được sử dụng cho người hoặc vật nuôi càng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn, bởi người sử dụng gần như không có đủ thông tin để đánh giá rủi ro.

Thực trạng tại các phiên chợ vùng cao vì thế không chỉ là câu chuyện xử lý một vài tiểu thương. Đó còn là bài toán quản lý thị trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và kiểm soát nguy cơ ô nhiễm môi trường từ hoạt động sản xuất nông nghiệp.

Để giải quyết tận gốc, cần sự phối hợp thường xuyên giữa lực lượng quản lý thị trường, ngành nông nghiệp, y tế và chính quyền địa phương. Cùng với kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi vi phạm, công tác tuyên truyền cần được thực hiện bằng cách dễ hiểu, phù hợp với điều kiện và tập quán của người dân vùng cao.

Quan trọng hơn, chính người dân cần thay đổi thói quen lựa chọn sản phẩm, không mua thuốc không rõ nguồn gốc, không sử dụng sản phẩm không có thông tin đầy đủ và không tiếp tục truyền miệng những cách sử dụng chưa được kiểm chứng. Đây là bước đầu tiên để cắt đứt “đầu ra” của hàng hóa trôi nổi.

Chỉ khi người bán không còn đất để bán, người mua không còn dễ dãi sử dụng và nguồn hàng được kiểm soát từ đầu vào, những chai thuốc “vô danh” mới khó có cơ hội xuất hiện công khai giữa các phiên chợ vùng cao.

Đó không chỉ là yêu cầu của công tác quản lý thị trường, mà còn là cách bảo vệ sức khỏe người dân, bảo vệ môi trường và xây dựng một nền sản xuất nông nghiệp an toàn, bền vững.