‘Đưa vườn vào rừng’, đa dạng nguồn thu

Độc đáo “vườn trong rừng”

Con đường dẫn vào những đồi đất ở thôn Đá Sơn (xã Trà Giang, tỉnh Quảng Ngãi) quanh co qua những cánh rừng keo, xà cừ, sao đen. Giữa màu xanh quen thuộc của những tán rừng, những luống dứa của anh Phạm Văn Ôn tạo nên một gam màu khác trên vùng đất vốn được xem là khó sản xuất.

“Ở đây, mùa nắng có năm kéo dài đến 7 tháng, nền nhiệt cao, mùa mưa lại thường đi kèm những đợt gió, bão lớn. Đất ở đây trước giờ khá cằn, người dân chủ yếu trồng keo. Nhưng trồng keo 5 năm mới thu hoạch, tính ra hiệu quả trên diện tích không cao lại dễ bị thiệt hại mỗi khi bão lớn xuất hiện. Tôi nghĩ phải tìm một cây trồng khác phù hợp hơn với điều kiện của địa phương”, anh Ôn trải lòng.

Điều đáng nói, anh không bắt đầu bằng việc tìm một loại cây có giá cao trên thị trường rồi đưa về trồng thử. Cách làm của anh là nhìn từ điều kiện thực tế của đất, khí hậu, nguồn nước và khả năng chăm sóc để tìm cây trồng phù hợp. Sau thời gian tìm hiểu, đầu năm 2025, anh quyết định đưa cây dứa vào trồng thử nghiệm dưới tán rừng trên diện tích 4ha với 2 giống Queen và MD.

Ý tưởng của anh đơn giản nhưng lại dựa trên một cách tính khá rõ ràng: thay vì chống lại điều kiện khắc nghiệt bằng việc tưới nước và che chắn nhân tạo, anh tận dụng chính bóng râm của tán rừng để giảm tác động nắng nóng. “Miền Trung nắng nóng khốc liệt, nếu đưa dứa ra ngoài hoàn toàn thì phải tưới nước rất nhiều, cây vẫn có nguy cơ cháy lá và công chăm sóc cũng tăng. Tôi tận dụng bóng râm tự nhiên của rừng để giảm bức xạ, giữ ẩm cho đất”, anh Ôn chia sẻ.

Theo anh, trồng dứa dưới tán rừng ánh sáng vẫn phải đủ để cây sinh trưởng. Vì vậy, anh chủ động cắt tỉa, điều chỉnh tầng tán để tạo độ che phủ phù hợp. Cách làm này cũng gợi lại kinh nghiệm canh tác của người xưa khi thường trồng dứa dưới tán mít, chuối hoặc những loại cây khác. Điểm khác là anh Ôn đưa kinh nghiệm ấy vào một mô hình sản xuất có tính toán về mật độ, giống, nước tưới, chi phí và đầu ra.

Hiệu quả của việc tận dụng tán rừng thể hiện khá rõ trong những tháng nắng gay gắt. Năm nay có thời điểm nắng kéo dài khoảng 4 tháng liên tục không có mưa khiến nhiều loại cây vốn quen với điều kiện địa phương cũng chịu ảnh hưởng. “Nhờ có tán rừng, cây dứa giữ ẩm tốt hơn. Hiện tôi vẫn phải bơm tưới, mỗi tháng tốn khoảng 7 – 9 triệu đồng tiền điện. Nếu không có tán rừng, chi phí này chắc chắn còn cao hơn nhiều, chưa kể có những thời điểm tưới không kịp cho toàn bộ diện tích”, anh Ôn tính toán.

Với cây dứa, nước đặc biệt quan trọng ở giai đoạn nuôi quả. Nếu gặp nắng nóng kéo dài mà không đủ nước, năng suất và chất lượng quả sẽ bị ảnh hưởng. Bởi vậy, việc sử dụng tán rừng để giảm nhu cầu tưới không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là bài toán chi phí.

Mỗi hecta dứa của anh được bố trí khoảng 55.000 cây. Chi phí đầu tư ban đầu, gồm giống, phân bón, hệ thống tưới và công chăm sóc khoảng 220 triệu đồng/ha, trong đó hệ thống nước khoảng 40 triệu đồng, giống khoảng 55 triệu đồng và phân bón cho một chu kỳ đến thu hoạch hơn 16 triệu đồng, còn lại là tiền công chăm sóc.

Từ năm thứ 2, chi phí đầu tư giảm đáng kể do không phải bỏ tiền giống và một phần chi phí kiến thiết ban đầu. Đây là yếu tố anh Ôn tính đến khi quyết định mở rộng mô hình. Nếu giá dứa ổn định ở mức khoảng 10.000 đồng/kg, sau khoảng 15 tháng, mỗi hecta có thể cho doanh thu 400 – 500 triệu đồng. Sau khi trừ chi phí, lợi nhuận dự kiến khoảng 200 – 300 triệu đồng/ha.

Từ một mô hình đến tư duy sản xuất xanh

Điểm khác biệt trong cách làm của anh Ôn còn nằm ở việc không chạy theo năng suất bằng mọi giá. Theo đó, anh trồng dứa theo hướng an toàn, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, ưu tiên chế phẩm sinh học và nấm đối kháng để phòng trừ sâu bệnh. Cách làm này vừa hướng tới sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng, vừa giúp cải tạo đất, bảo vệ hệ sinh thái dưới tán rừng.

“Tôi muốn làm sản phẩm sạch. Nếu sau này mở rộng diện tích, muốn đưa sản phẩm ra thị trường tốt hơn thì phải kiểm soát quy trình sản xuất từ đầu chứ không thể đến lúc có sản phẩm mới nghĩ cách làm an toàn”, anh Ôn chia sẻ.

Không dừng ở việc tạo ra sản phẩm an toàn, anh Ôn còn tính toán cách tổ chức không gian sản xuất theo hướng đa dạng cây trồng, vừa tạo thêm nguồn thu, vừa tận dụng tốt hơn điều kiện tự nhiên. Trên những diện tích khác, ngoài dứa, anh trồng thêm chuối, cau, tre sinh khối và một số cây lâu năm.

Thay vì độc canh một loại cây, anh hướng đến mô hình nhiều tầng tán, trong đó mỗi loại cây đảm nhận một vai trò khác nhau. Cây cao tạo bóng, cây thấp tận dụng khoảng đất bên dưới. Sự đa dạng về cây trồng cũng giúp tận dụng tốt hơn diện tích đất, đồng thời tạo hệ sinh thái sản xuất gần với tự nhiên.

Cách bố trí này không chỉ giúp phân tán rủi ro khi thị trường một loại nông sản biến động mà còn mở thêm các nguồn thu trên cùng diện tích đất. Đó cũng là cách anh Ôn từng bước chuyển từ tư duy “trồng một cây để bán sản phẩm” sang xây dựng một hệ thống sản xuất có nhiều giá trị.

Trước đây, trên vùng đất khó này, cây keo gần như là lựa chọn quen thuộc của người dân địa phương. Anh Ôn bắt đầu nghĩ rộng hơn, tìm cách xây dựng một hệ thống sản xuất có nhiều nguồn thu, rút ngắn thời gian tạo ra sản phẩm và giảm sự phụ thuộc vào một chu kỳ canh tác kéo dài nhiều năm.

Thay vì dùng thêm nhiều nguồn lực để đối phó với nắng nóng, anh tận dụng tán rừng như một “hạ tầng tự nhiên”, vừa giảm tác động của thời tiết, vừa tiết kiệm chi phí sản xuất.

Trên những vùng đất cằn của Trà Giang, anh Ôn đang biến những điều kiện bất lợi thành lợi thế sản xuất. Phía sau những luống dứa xanh dưới tán rừng không chỉ là câu chuyện chuyển đổi cây trồng mà còn cho thấy một cách nghĩ mới: sản xuất phải có tính toán, tạo ra giá trị và duy trì được sinh kế lâu dài, đồng thời hài hòa với tự nhiên.

Ông Phạm Văn Tuấn, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trà Giang đánh giá mô hình trồng dứa dưới tán rừng của anh Ôn cho hiệu quả cao hơn so với nhiều cây trồng khác ở địa phương và có khả năng nhân rộng.

“Đây là mô hình phù hợp với điều kiện địa phương. Hội đang tuyên truyền để hội viên tham khảo, từng bước nhân rộng. Nếu hội viên có nhu cầu và thiếu vốn, Hội sẽ hỗ trợ tiếp cận vốn vay để phát triển, đồng thời khi diện tích trồng được mở rộng, chúng tôi cũng sẽ tìm phương án kết nối doanh nghiệp tiêu thụ, đảm bảo đầu ra cho người dân”, ông Tuấn nói.