Giá trị đa tầng từ hạt gạo di sản

Những vụ mùa giã từ thuốc BVTV

Nắng sớm trải nhẹ lên cánh đồng Ông Đản (tổ dân phố Đông Hà, phường Hội An, TP Đà Nẵng) quyện cùng sắc vàng tươi của những thửa ruộng đang vào độ chín. Vài cánh chuồn chuồn chao liệng, tiếng ong rù rì trên đồng ngát hương lúa mới.

Đứng say sưa kể chuyện canh tác sạch với nhóm du khách phương xa, ông Nguyễn Mạnh Thấn – một trong những người tiên phong làm lúa hữu cơ giảm phát thải nơi đây nhớ lại những ngày đầu chỉ 4 hộ dám nhận làm thí điểm. Thiếu kinh nghiệm và mới mẻ nên ai nấy đều thấp thỏm lo âu. Thế nhưng hiệu quả thực tế đã sớm xóa tan hoài nghi. Nhìn bông lúa sạch mẩy, đều hạt, bà con chòm xóm cũng bắt đầu tò mò tìm đến học hỏi.

“Cái lợi trước mắt là giữ được sức khỏe gia đình, sau nữa là nâng giá trị hạt thóc. Năng suất không hề thua kém cách làm cũ, trong khi giá lúa hữu cơ bán ngay tại ruộng đạt 14.000 – 15.000 đồng/kg, cao gần gấp đôi lúa thường. Thấy người thật việc thật, từ chỗ ngần ngại, 18 hộ dân trong vùng đã tự nguyện đăng ký tham gia”, ông Thấn phấn khởi kể.

Theo ông, nếu canh tác theo lối cũ, mỗi vụ nông dân phải gánh ít nhất ba đợt phun thuốc BVTV, tốn chừng 600.000 đồng/sào, chưa kể tiền phân bón hóa học. Chuyển sang làm hữu cơ, khoản chi phí này gần như bằng không, người làm ruộng chỉ tập trung giữ mực nước hợp lý, làm cỏ thủ công và xử lý ốc bươu.

Không chỉ hạt thóc có giá, sự hồi sinh của môi trường đồng ruộng mới là điều khiến nông dân tâm đắc nhất. Sau ba mùa dứt hẳn phân, thuốc hóa học và ngưng bơm thuốc diệt cỏ ven bờ, đất ruộng từ chỗ chai cứng nay đã mềm, mịn và tơi xốp trở lại.

“Tín hiệu rõ nhất là dưới chân ruộng, tôm đất, cá đồng rồi cả con rươi bắt đầu kéo về lại. Thứ rươi này ngộ lắm, đất dính một tí hơi thuốc là chết sạch, không đời nào chịu ở, giờ lội xuống bùn đã bắt gặp rươi ngoi lên lội. Chim trời, cá lội rộn rã cả cánh đồng, cũng từ sự trong lành này mà khách du lịch tìm đến trải nghiệm ngày một đông”, ông Thấn cười khà, ánh mắt lấp lánh niềm vui ngày mùa.

Đứng sau những cánh đồng hữu cơ này là sự bền bỉ, đồng hành và trực tiếp “cầm tay chỉ việc” của anh Nguyễn Văn Nhân, Giám đốc HTX Lúa di sản Hội An. Ở tuổi 33, chàng kỹ sư trẻ không phải là gương mặt xa lạ với phong trào làm nông thuận tự nhiên tại xứ Quảng. Từ năm 2019, anh đã “bỏ phố về quê”, khai phá trang trại vườn rừng rộng hơn 3,5ha ở Điện Bàn. Tư duy kiên định và những thành quả thực tế từ mô hình vườn rừng chính là điểm tựa, niềm tin để chính quyền địa phương cùng các đối tác bắt tay hợp tác phát triển nông nghiệp sinh thái.

Nhìn những thửa ruộng trĩu hạt đang độ thu hoạch, anh Nhân chia sẻ, việc gây dựng hạt lúa hữu cơ, giảm phát thải ở vùng đất này từng là bài toán hóc búa bởi ruộng đồng phố Hội manh mún, mỗi hộ chỉ sở hữu 250 – 500m2. Để thuyết phục bà con từ bỏ thói quen dùng phân, thuốc hóa học, HTX cùng các bên liên quan đã chọn cách đồng hành sát sao từ khâu hỗ trợ kỹ thuật đến chuẩn hóa quy trình.

“Thay vì lệ thuộc vào phân, thuốc hóa học, quy trình kỹ thuật được chuẩn hóa dựa trên chính nguồn lực bản địa, tận dụng phế phụ phẩm sẵn có như phân trùn quế, bã đậu phộng ép sau chế biến. Kỹ thuật cốt lõi nằm ở khâu quản lý và điều tiết mực nước theo từng chu kỳ sinh trưởng, kết hợp giữ lại bờ cỏ để tạo hành lang sinh thái tự nhiên cho thiên địch cư trú, vừa khống chế dịch hại vừa ức chế cỏ dại nảy mầm”, anh Nhân chia sẻ.

Chiều sâu văn hóa bản địa níu chân du khách

Đến nay, HTX Lúa di sản Hội An đã liên kết cùng 68 hộ dân mở rộng quy mô lúa hữu cơ, giảm phát thải lên gần 5ha, phủ xanh trên 3 vùng nguyên liệu gồm cánh đồng Ông Đản (tổ dân phố Đông Hà, phường Hội An), cánh đồng mẫu (tổ Thanh Đông) và cánh đồng Đồng Cao Bậc Lở (thôn Võng Nhi, phường Hội An Đông). Trên những diện tích ấy, đầu ra cho hạt thóc không còn là nỗi bận tâm của bà con khi đã có các đơn vị bao tiêu đồng hành từ những ngày đầu.

Bà Phạm Thị Xuân Ly, đại diện VITA Farmers Market (Đà Nẵng) là đơn vị trực tiếp bao tiêu sản phẩm cho biết, từ vụ mùa 2023 – 2024, đơn vị đã thu mua đều đặn mỗi năm chừng 30 đến 35 tấn lúa từ vùng đất này.

“Dù việc đưa sản phẩm gạo sinh thái giá trị cao tiếp cận thị trường còn không ít thách thức trong khâu truyền thông, nhưng phản hồi tích cực từ những người tiêu dùng chuộng sống xanh chính là động lực để đơn vị sẵn sàng bao tiêu toàn bộ sản lượng khi vùng nguyên liệu tiếp tục mở rộng”, bà Ly chia sẻ.

Không dừng lại ở việc bán hạt gạo thương phẩm, giá trị của cánh đồng hữu cơ tiếp tục được nâng tầm khi gắn với du lịch trải nghiệm. Từ khi đồng ruộng sạch bóng hóa chất, những lão nông chân chất như ông Thấn có thêm những câu chuyện nghề trồng lúa bên cạnh nghề mộc để sẻ chia với khách thập phương. Nhiều du khách quốc tế thích thú lội ruộng, nghe người làng kể cách nuôi đất giữ rươi, rồi hào hứng tự tay xay bột, tráng từng lá mì Quảng thơm ngát hương gạo mới.

Đồng hành kiến tạo sản phẩm du lịch này, ông Nguyễn Trung Châu, Giám đốc Bộ phận Phát triển của Emic Hospitalit chia sẻ: “Điểm chạm lớn nhất níu chân du khách chính là chiều sâu văn hóa bản địa. Thay vì những bài thuyết minh khuôn mẫu, chính lời kể mộc mạc của nông dân về giọt mồ hôi trên đồng, về cách nâng niu thớ đất lành và giữ lại con tôm, con rươi cho đời sau mới là điều chạm đến cảm xúc sâu sắc nhất. Giá trị gia tăng từ dòng khách du lịch quay ngược trở lại hỗ trợ mức giá thu mua lúa cao cho bà con, tạo nên chuỗi liên kết bền chặt ngay trên từng thửa ruộng quê nhà”.

Theo anh Nguyễn Văn Nhân, hành trình với cây lúa Hội An không đơn thuần là câu chuyện thương mại một nông sản, mà là bài toán dung hòa lợi ích đa tầng gồm bảo vệ môi trường, giữ gìn sinh kế và phát triển cộng đồng bền vững. Toàn bộ chuỗi sản xuất từ làm đất, gieo cấy đến xay xát hiện được HTX phối hợp với Đại học Công nghiệp TP. HCM đo đạc chỉ số giảm phát thải carbon theo vòng đời sản phẩm, tiến tới công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế để gia tăng giá trị nhận diện cho hạt gạo lẫn các tour du lịch sinh thái đặc thù.

Về định hướng lâu dài, HTX Lúa di sản Hội An đặt mục tiêu từng bước mở rộng diện tích để đáp ứng nhu cầu thị trường ngày một tăng. Dẫu vậy, phương châm vẫn là “chậm mà chắc”, ưu tiên phát triển theo từng cụm liền kề để những hộ đã làm thuần thục trở thành điểm tựa niềm tin cho các hộ đi sau. Từng bước đi cẩn trọng ấy đang bồi đắp nền móng vững chãi cho hạt lúa di sản vươn xa, kết tinh trọn vẹn sự an lành của đất và tình người xứ Quảng ven dòng Thu Bồn.