Về quê và 3 năm trả giá
Năm 2022, anh Nguyễn Quốc Hoàng – Giám đốc HTX Nông nghiệp Tiên Phong (xã Yên Trạch, tỉnh Thái Nguyên) trở về quê tiếp nhận điều hành HTX trong lúc đơn vị gặp khó khăn sau đại dịch Covid-19. Trước đó, Hoàng tốt nghiệp kỹ sư chuyên ngành tin học công nghiệp tại Đại học Kỹ thuật công nghiệp Thái Nguyên, từng làm môi giới bất động sản, công nghệ và bán hàng trực tuyến. Công việc ở thành phố mang lại thu nhập khá ổn định nhưng anh vẫn quyết định trở về quê, vừa chăm lo gia đình, vừa tìm hướng phát triển kinh tế tại địa phương.
Mướp đắng rừng là một trong những sản phẩm tạo nên thương hiệu của HTX Nông nghiệp Tiên Phong. Ảnh: Minh Toàn.
HTX được thành lập từ năm 2018 nhưng thời điểm dịch bệnh các sản phẩm dược liệu khó tiêu thụ, hoạt động sản xuất kinh doanh có nguy cơ đổ vỡ. Nhận lại công việc điều hành vào năm 2023, Hoàng không vội mở rộng sản xuất. Anh dành gần một năm tìm hiểu thị trường, nhu cầu khách hàng và khả năng của HTX trước khi quyết định chọn mướp đắng rừng làm sản phẩm chủ lực.
Hoàng phân tích, đây là cây bản địa từng quen thuộc với người dân nhưng ngày càng ít gặp ngoài tự nhiên, có thể phát triển thành sản phẩm hàng hóa nếu được tổ chức sản xuất, thu mua và chế biến bài bản. Anh bắt đầu trồng hơn 8.000m² từ năm 2023, đồng thời tìm cách đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng.
Năm đầu tiên anh chủ yếu tặng sản phẩm để khách hàng dùng thử. Anh coi năm 2023 là khoảng thời gian xây dựng thị trường, chấp nhận hòa vốn để người tiêu dùng biết đến sản phẩm. Hoàng cho biết tỷ lệ khách hàng trở lại mua sản phẩm hiện khoảng 40%. Từ chỗ tập trung giới thiệu sản phẩm, HTX từng bước mở rộng vùng trồng, liên kết với nông dân và phát triển thêm các dòng trà thảo mộc.
Anh Hoàng kiên trì với con đường mà HTX đang đi sau nhiều biến cố. Ảnh: NVCC.
Làm nông nghiệp không chỉ có bài toán thị trường. Anh Hoàng nhanh chóng “nếm trái đắng” từ chính cây mướp đắng. Tháng 9/2024, bão lũ gây ngập, làm chết hơn 1 ha mướp đắng rừng. Năm tiếp theo, ngày 24/5/2025, nhà xưởng và khu trưng bày của HTX xảy ra hỏa hoạn, thiệt hại gần 2 tỷ đồng, gồm máy móc, thiết bị, nguyên liệu và vật liệu.
Hoạt động sản xuất bị gián đoạn hơn hai tháng, nguồn thu gần như không có. Đến tháng 10/2025, bão Matmo tiếp tục làm ngập gần 1 ha cây trồng. Tháng 5/2026, mưa đá khiến giàn đổ, cây dược liệu bị ảnh hưởng, diện tích thiệt hại hơn 1 ha.
Bốn lần gặp biến cố trong ba năm, mỗi lần tổn thất là một lần phải tính cách làm lại. Hoàng thừa nhận khó khăn nhưng không coi đó là lý do để dừng bước. Anh vẫn theo đuổi cây bản địa, mở rộng liên kết và bắt đầu hướng đi mới với cây chè theo hướng hữu cơ.
“HTX Nông nghiệp Tiên Phong thì lúc nào tôi cũng tiên phong”, Hoàng nói. Với anh, đã chọn làm nông nghiệp thì phải trực tiếp làm, rút kinh nghiệm qua từng vụ và chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm.
Anh Hoàng thuyết phục người dân bằng cách làm trước, chứng minh hiệu quả… Ảnh: NVCC.
Người tiên phong của HTX Tiên Phong
Bài học đầu tiên Hoàng rút ra: muốn người dân chuyển đổi cây trồng, lời vận động không thể thay thế hiệu quả nhìn thấy được. HTX phải trồng trước, bán được hàng, chứng minh hiệu quả kinh tế rồi mới thuyết phục các hộ cùng làm.
Khi người dân bắt đầu trồng mướp đắng rừng, HTX hỗ trợ một phần phân bón, chi phí làm giàn và cung cấp cây giống. Khoản hỗ trợ được trừ dần vào tiền thu mua sản phẩm thay vì thu hồi một lần khiến hộ trồng bị áp lực. Anh Hoàng cho biết có thời điểm HTX chờ khoảng một tháng mới bắt đầu khấu trừ, mỗi lần chỉ trừ một khoản để người dân vẫn có tiền trang trải cuộc sống.
Quả mướp đắng rừng đạt chất lượng được HTX thu mua với giá 22.000 đồng/kg. Phần thân cây cũng được tận dụng làm nguyên liệu, giúp tăng giá trị, tạo thêm nguồn thu cho các hộ liên kết.
HTX thường xuyên lấy mẫu ngẫu nhiên để kiểm nghiệm, từ đầu năm 2026 đến nay đã chi gần 100 triệu đồng cho công việc này. Anh coi việc kiểm tra không chỉ là yêu cầu đối với sản phẩm mà còn là cách buộc các hộ giữ quy trình sản xuất.
Cách làm mới từ tri thức bản địa đã giúp HTX của anh Hoàng vững bước trên thị trường nông sản. Ảnh: NVCC.
Trong quá trình liên kết, anh Hoàng không chỉ đem kỹ thuật đến nông dân. Anh thừa nhận có những việc học qua tập huấn và tìm hiểu trên mạng nhưng vẫn phải dựa vào kinh nghiệm của những người làm nông lâu năm trên địa bàn. Có hộ trồng cây sát ao, gần suối để chủ động tưới nước, có hộ ươm cây trước, trồng gối vụ, khi lứa cũ giảm năng suất thì thay lứa mới, hạn chế để đất trống. Kinh nghiệm ấy giúp họ chủ động hơn trước thời tiết và tăng số vụ thu hoạch.
HTX dùng máy phát cỏ, sử dụng máy làm luống, dùng màng phủ để hạn chế cỏ dại, giảm công chăm sóc. Tuy vậy, địa hình đồi núi chia cắt khiến máy móc khó tiếp cận mọi khu vực.
Việc phát triển cây mướp đắng rừng còn gắn với việc giữ rừng. Anh Hoàng định hướng trồng mướp đắng ở ven rừng, nơi được phép canh tác, cây khôi nhung được trồng dưới tán rừng quế hoặc những khoảng đất trống phù hợp. HTX cũng không thu mua phần gốc, rễ của cây dược liệu tự nhiên nhằm giữ khả năng tái sinh. Theo anh Hoàng, khi cây dược liệu đem lại thu nhập từ việc trồng và thu hái có kiểm soát, người dân sẽ có thêm lý do để giữ nguồn cây thay vì tận thu ngoài rừng.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
