Tư duy mới trên những cánh đồng cũ

Không còn nỗi lo được mùa mất giá

Ông Hoàng Văn Toàn, Giám đốc HTX Nông nghiệp Phú Lộc (xã Hoa Lộc, Thanh Hóa) cho biết, HTX hiện có hơn 950 thành viên, tổng diện tích canh tác hơn 400ha. Trong đó, khoảng 200ha tập trung sản xuất rau màu và cây hàng hóa (ớt, dưa bao tử, dưa ngọt, ngô ngọt, khoai tây, cải bó xôi, hành lá và các loại rau màu khác), phần còn lại dành cho trồng lúa.

Trước đây, cũng như nhiều địa phương khác, sản xuất nông nghiệp ở đây chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, manh mún, mạnh ai nấy làm, đầu ra phụ thuộc vào thương lái. Bởi thế không ít thời điểm nông sản rơi vào cảnh được mùa mất giá.

“Có năm được mùa, nông sản làm ra nhiều nhưng đầu ra bế tắc, ban lãnh đạo HTX phải đi khắp nơi tìm đầu mối tiêu thụ, thậm chí hạ giá sâu, chấp nhận bán rẻ để thương lái thu mua cho bà con, nếu không thì đành bỏ đi”, ông Toàn chua xót.

Bước ngoặt xoay chuyển tình khi HTX chủ động đứng ra làm cầu nối, tích cực tìm kiếm, đàm phán và thiết lập liên kết với các doanh nghiệp thu mua, bao tiêu sản phẩm. Từ chỗ sản xuất tự phát, các hộ dân được tổ chức lại theo quy trình thống nhất, chặt chẽ từ khâu làm đất, lựa chọn giống, chăm sóc đến thu hoạch. Nhờ đó, sản phẩm được doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu với giá ổn định, bảo đảm người sản xuất luôn có lãi, không còn nỗi lo được mùa rớt giá như trước.

“Liên kết với doanh nghiệp không hề dễ, nhất là khi phải thay đổi từ thói quen sản xuất tự phát sang tuân thủ quy trình chặt chẽ. Nhưng chính quá trình đó giúp bà con học được cách làm ăn bài bản, từ lựa chọn giống, áp dụng kỹ thuật, ghi chép nhật ký sản xuất đến đảm bảo chất lượng sản phẩm đồng đều… Quan trọng hơn, nông dân dần thay đổi tư duy, chuyển từ sản xuất sang làm kinh tế, biết tính toán hiệu quả, chủ động gắn với thị trường”, ông Toàn nói.

Để minh chứng cho điều đã nói, ông Toàn đưa cho chúng tôi xem cuốn sổ nhật ký sản xuất của một thành viên HTX. Cuốn sổ nhỏ nhưng ghi chép đầy đủ từng công đoạn, từ ngày xuống giống, bón phân, phun thuốc đến tưới nước… Tất cả được thể hiện rõ ràng, minh bạch, trở thành “bằng chứng sống” cho quy trình sản xuất và cũng là điều kiện bắt buộc để sản phẩm được doanh nghiệp chấp nhận thu mua.

Trước mỗi vụ sản xuất, HTX đều tổ chức họp toàn thể thành viên, công khai nội dung các hợp đồng đã ký với doanh nghiệp, đồng thời thống nhất phương án canh tác. Khi bước vào sản xuất, cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp phối hợp với HTX tiến hành lấy mẫu đất, mẫu nước để phân tích, từ đó đưa ra hướng dẫn sản xuất phù hợp cho từng khu vực.

Trước khi thu hoạch, sản phẩm tiếp tục được kiểm tra ngẫu nhiên. Nếu phát hiện tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, lô hàng sẽ bị từ chối thu mua. Chính những hàng rào kỹ thuật chặt chẽ, tưởng như khắt khe ấy lại trở thành “tấm vé thông hành” giúp nông sản Phú Lộc khẳng định chất lượng và đứng vững trên thị trường.

“Khi hiệu quả của việc liên kết với doanh nghiệp được chứng minh, ý thức sản xuất trong cộng đồng được nâng lên rõ rệt. Không cần cán bộ kỹ thuật nhắc nhở, các hộ tự giám sát chéo lẫn nhau, nhắc nhau thực hiện đúng cam kết. Ai cũng hiểu chỉ cần một hộ làm sai là cả chuỗi liên kết sẽ bị ảnh hưởng”, ông Toàn chia sẻ.

Chọn hướng đi nông nghiệp thân thiện với môi trường

Trước yêu cầu ngày càng cao của doanh nghiệp và thị trường, HTX Phú Lộc đã xác định hướng đi lâu dài là phát triển sản xuất nông nghiệp an toàn, thân thiện với môi trường. Để cải tạo đất, 100% diện tích đều sử dụng phân chuồng ủ hoai kết hợp vi sinh. Không chỉ giúp tăng độ tơi xốp, dinh dưỡng cho đất, cách làm này còn hạn chế đáng kể việc phụ thuộc vào phân bón hóa học.

Ở giai đoạn chăm sóc, lượng đạm sử dụng rất hạn chế, chủ yếu dùng NPK với lượng hợp lý. Đáng chú ý, khoảng 30% thuốc BVTV được thay thế bằng chế phẩm sinh học. Đây là con số tuy chưa lớn nhưng là bước tiến rõ rệt so với trước đây.

HTX còn khuyến khích các thành viên tận dụng phế phụ phẩm nông nghiệp để ủ thành phân bón hữu cơ. Những thân cây, lá rau sau thu hoạch, rau quả hư hỏng… được ủ với chế phẩm vi sinh thành phân bón. Nguồn phân này quay trở lại phục vụ sản xuất, giúp cải tạo đất, tăng độ màu mỡ. Theo ước tính, khoảng 20% lượng phân bón được thay thế từ nguồn tái chế này đã góp phần đáng kể giúp các hộ giảm chi phí sản xuất.

“Trên cánh đồng, sau mỗi vụ lạc, thân cây được thu gom, ủ mục làm phân. Rơm rạ sau thu hoạch lúa không còn bị đốt bỏ mà được tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc ủ làm phân hữu cơ. Cách làm nông nghiệp tuần hoàn này vừa giúp bà con tiết kiệm chi phí, vừa giảm ô nhiễm môi trường”, ông Toàn cho biết.

Nhờ sự chuyển mình mạnh mẽ và bài bản, HTX Phú Lộc đã xây dựng được vùng sản xuất 80ha đạt chuẩn VietGAP. Năm 2023, sản phẩm cải bó xôi của HTX được công nhận OCOP 3 sao. Đặc biệt, HTX đã xây dựng được chuỗi liên kết với 5 doanh nghiệp thu mua nông sản, trong đó hợp tác chặt chẽ với Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao nhiều năm nay. Nhờ đó, tổng sản lượng nông sản hàng năm của HTX đạt trên 5.000 tấn đều được tiêu thụ hết. Có những thời điểm giá thị trường xuống thấp nhưng doanh nghiệp vẫn thu mua theo giá đã ký, miễn là sản phẩm đạt chất lượng.

Sự khác biệt giữa bán theo hợp đồng và bán cho thương lái cũng ngày càng rõ rệt. Nếu như trước đây giá cả bấp bênh, dễ bị ép giá thì nay người dân chủ động hơn trong sản xuất, không còn cảnh nông sản chất đầy ruộng mà không có người mua.

Thành công của HTX Phú Lộc không chỉ thể hiện ở sản lượng hay doanh thu hơn 20 tỷ đồng mỗi năm mà quan trọng hơn là sự thay đổi căn bản trong tư duy của nông dân. Từ chỗ sản xuất theo kinh nghiệm, nay họ đã biết ghi chép nhật ký sản xuất, tuân thủ thời gian cách ly thuốc, nhận thức rõ tác hại của hóa chất đối với sức khỏe và môi trường, đồng thời chuyển từ tư duy “đèn nhà ai nấy rạng” sang ý thức trách nhiệm trong chuỗi liên kết chung.

HTX cũng đóng vai trò trung tâm trong việc điều phối sản xuất, cung cấp giống, vật tư, dịch vụ thủy lợi và hỗ trợ kỹ thuật. Mọi hoạt động được vận hành theo kế hoạch, bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả.

Không chỉ vậy, HTX còn chú trọng đến yếu tố bền vững. Việc luân canh cây trồng, bố trí mùa vụ hợp lý giúp đất có thời gian nghỉ, hạn chế suy thoái đất và sâu bệnh hại. Những vùng đất khó canh tác trong mùa mưa được chuyển đổi sang cây trồng phù hợp, giảm rủi ro.

HTX Nông nghiệp Phú Lộc xác định tiếp tục mở rộng sản xuất theo hướng an toàn, tăng cường liên kết tiêu thụ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao. Để bảo đảm chất lượng sản phẩm, HTX hướng tới sản xuất theo tiêu chuẩn “6 không”: Không sử dụng phân bón hóa học, không thuốc trừ sâu hóa học, không thuốc diệt cỏ, không giống biến đổi gen, không chất kích thích sinh trưởng và không chất bảo quản.