Tiềm năng nào cho cây mắc ca ở Tuyên Quang?

Tìm hướng đi từ thực tiễn

Vừa qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang đã tổ chức đoàn công tác học tập kinh nghiệm tại tỉnh Lạng Sơn. Đây là địa phương đã có những mô hình thành công với các cây trồng đặc sản như mắc ca, hồi, dẻ.

Tại đây, hai bên cùng trao đổi kinh nghiệm phát triển nông, lâm nghiệp cũng như chia sẻ cách làm để nâng cao giá trị trên một đơn vị diện tích. Những bài học từ Lạng Sơn cho thấy, việc lựa chọn đúng cây trồng chủ lực, phù hợp điều kiện tự nhiên, cùng với tổ chức sản xuất bài bản là yếu tố quyết định thành công.

Đáng chú ý, trong chương trình làm việc, chuyên gia nông nghiệp Nguyễn Lân Hùng đã trực tiếp chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Theo ông, bài toán lớn nhất với các tỉnh miền núi như Tuyên Quang là tìm được cây trồng mang lại giá trị tối thiểu 100 triệu đồng/ha/năm.

Theo giáo sư Hùng, với cây mắc ca, nếu có giống tốt và quy trình chăm sóc đúng kỹ thuật, hoàn toàn có thể đạt, thậm chí vượt ngưỡng này. Đồng thời, ông cũng cam kết sẵn sàng kết nối các nhà khoa học, hỗ trợ địa phương tiếp cận thêm nhiều giống cây dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Hiện nay, diện tích mắc ca tại Tuyên Quang còn rất khiêm tốn, khoảng 20ha, phân bố rải rác tại một số địa phương như Khuôn Lùng, Phú Lương, Thượng Lâm, Mỹ Bằng, Sơn Thủy… Dù mới ở giai đoạn đầu, nhưng một số mô hình đã bước đầu cho thấy khả năng thích nghi của cây trồng này.

Gia đình ông Dương Minh Hòa, xã Khuôn Lùng là một trong những hộ tiên phong với diện tích 10,5ha trồng từ năm 2020. Sau 5 năm chăm sóc, vụ thu hoạch năm 2025, vườn mắc ca đã cho sản lượng hơn 3 tạ hạt tươi, bán với giá khoảng 90.000 đồng/kg, thu về gần 30 triệu đồng.

Theo ông Hòa, các giống như 842, 816, 800 và đặc biệt là QN1 cho năng suất khá tốt. Tuy nhiên, mắc ca là cây lâu năm, phải từ năm thứ 7–8 mới bước vào giai đoạn cho năng suất ổn định, mỗi cây có thể đạt 15–20 kg hạt, thậm chí tới 70 kg/cây khi trưởng thành.

Tại xã Sơn Thủy, mô hình trồng mắc ca của ông Phan Sỹ Hùng trồng từ năm 2013 với các dòng 842, 695, OC, A38. Sau hơn 10 năm, cây sinh trưởng tương đối đồng đều, đã cho quả và từng đạt sản lượng trên 1,5 tấn quả tươi vào năm 2021. Tuy nhiên, nếu tính trên chu kỳ dài và chi phí đầu tư ban đầu, mức thu này chưa thực sự hấp dẫn so với kỳ vọng của một cây trồng chủ lực.

Trong khi đó, mô hình của hộ ông Ma Văn Sỹ, xã Thượng Lâm sau giai đoạn trồng thử nghiệm, vườn cây gần như không được chăm sóc bài bản, không bón phân, không tỉa cành, không tạo tán. Hệ quả là cây phát triển không đồng đều, tỷ lệ ra quả thấp, sản lượng kém và tập trung ở một vài dòng giống nhất định. Điều này cho thấy mắc ca không phải là cây trồng rồi để đó vẫn cho thu nhập như một số người lầm tưởng.

Tương tự, tại phường Mỹ Lâm, mô hình 2ha của ông Nguyễn Tiến Dũng cho thấy cây sinh trưởng tốt, đã cho sản lượng khoảng 1 tấn quả tươi từ năm 2021. Tuy nhiên, việc chăm sóc mang tính kết hợp, chủ yếu tập trung cho cây chè, còn mắc ca chỉ được chăm sóc kèm theo khiến tiềm năng của cây không được phát huy tối đa.

Tiềm năng có, nhưng chưa đủ cơ sở khẳng định

Theo đánh giá của ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang, mắc ca có một số điểm phù hợp với điều kiện tự nhiên của Tuyên Quang như, chịu hạn, chịu sương muối, thích nghi với đất đồi núi, ít sâu bệnh, có thể trồng xen canh với chè, cây ăn quả… Đây là những yếu tố quan trọng giúp cây có thể phát triển theo hướng đa mục tiêu, vừa tăng thu nhập, vừa nâng cao độ che phủ rừng.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy không ít rào cản. Mắc ca là cây nhập nội, thông tin về thị trường tiêu thụ chưa thực sự rõ ràng; diện tích trồng còn nhỏ lẻ, manh mún; các mô hình hiện tại chưa đủ thời gian để chứng minh hiệu quả kinh tế một cách thuyết phục.

Đặc biệt, tỉnh vẫn chưa có quy hoạch cụ thể cho phát triển mắc ca, khiến việc mở rộng diện tích còn mang tính tự phát, tiềm ẩn rủi ro.

Có thể thấy, mắc ca đang mở ra một hướng đi mới đầy tiềm năng cho nông nghiệp Tuyên Quang. Song, để cây mắc ca thực sự bén rễ và phát triển bền vững, địa phương cần một chiến lược bài bản, từ khảo nghiệm giống phù hợp, quy hoạch vùng trồng, chuyển giao kỹ thuật, đến xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, cần tránh tâm lý chạy theo phong trào, mở rộng ồ ạt khi chưa có đủ cơ sở khoa học và thị trường.