“Bắt bệnh” cây có múi suy kiệt, nhiễm bệnh
Từ giữa năm 2023, Sở NN-PTNT tỉnh Hòa Bình (nay là Sở TN-MT tỉnh Phú Thọ) đã ban hành quy trình tạm thời tái canh cây ăn quả có múi và chỉ ra nguyên nhân, cách khắc phục đối với những vườn cây suy kiệt, bị sâu bệnh theo chu kỳ.
Theo cơ quan chuyên môn, cây ăn quả có múi (cam, quýt, bưởi, chanh) là nhóm cây trồng chủ lực của Hòa Bình. Dù là cây ăn quả dài ngày nhưng cũng đến lúc chúng già cỗi, cần phải trồng lại chu kỳ mới. Bên cạnh đó, do quá trình canh tác lâu năm, sử dụng nhiều phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật hoá học… đã khiến đất chai cứng, mất kết cấu, hệ vi sinh vật có ích trong đất nghèo nàn, một số diện tích sử dụng cây giống không đảm bảo chất lượng, nhiễm dịch hại nguy hiểm gây suy tàn, thoái hoá nhanh chóng vườn cây trong thời ngắn.
Vùng cây có múi Cao Phong (tỉnh Phú Thọ). Ảnh: Thái Bình.
Ngoài ra, tại nhiều vùng trồng cây ăn quả có múi, các đối tượng sâu, bệnh hại gia tăng, tích lũy mật độ và gây hại nghiêm trọng. Đặc biệt là các đối tượng gây hại bộ rễ của cây như rệp sáp giả, tuyến trùng ký sinh, nấm Fusarium, nấm Phytophthora làm cây suy kiệt, tàn lụi sớm. Do sự gây hại của nhóm đối tượng này ở dưới đất nên người sản xuất khó phát hiện, cũng chưa có nhiều kinh nghiệm phòng chống và thường áp dụng sai biện pháp xử lý.
Các loại bệnh phổ biến thường gặp trên cây có múi gồm:
Bệnh vàng lá thối rễ
Kết quả nghiên cứu cho thấy tác nhân chính gây ra hiện tượng thối rễ là do nấm Fusarium solani, bệnh sẽ trở nên nghiệm trọng hơn nếu xuất hiện nấm Phythophthora spp và tuyến trùng.
Đặc điểm gây hại: Bệnh do nhóm tác nhân gây ra bao gồm nấm F. solani, Phythophthora spp., Pythium spp., tuyến trùng. Trong đó nấm F. solani là tác nhân trực tiếp gây ra hiện tượng thối khô rễ làm giảm khả năng hút nước và dinh dưỡng của cây, dẫn đến hiện tượng vàng lá, rụng lá và chết cây.
Cây bị bệnh thường bắt đầu từ hệ rễ, hệ rễ tơ bị thối hỏng, rễ có màu thâm đen, lớp vỏ rễ bị tuột ra khỏi rễ một cách dễ dàng. Bệnh sau đó lan vào các rễ cấp 1, cấp 2 làm thối hỏng toàn bộ rễ, phần lõi gỗ bị thâm đen và chết, làm mất khả năng hút nước và dinh dưỡng khiến cây sinh trưởng phát triển kém, lá biến vàng và héo. Khi bị nặng toàn cây bị héo và rụng lá, hoa và quả.
Bệnh xuất hiện và gây hại quanh năm, nhưng triệu chứng rõ nhất vào giai đoạn mùa khô.
Bệnh chảy gôm (Phytophthora spp.)
Tác nhân: Kết quả nghiên cứu cho thấy tác nhân gây bệnh là do nấm Phytophthora spp.
Bệnh chủ yếu hại ở các bộ phận rễ, thân và quả. Khi bệnh gây hại ở bộ phận thân và rễ tạo ra hiện tượng chảy gôm ở phần gốc sát mặt đất. Khi bắt đầu bị bệnh, phần vỏ thân cây bắt đầu xuất hiện các vết thâm nhỏ hoặc các vết nứt và xuất hiện hiện tượng chảy nhựa (gôm), khi bóc lớp vỏ ra sẽ thấy ở phần gỗ bị hại có các vết sọc thâm đen chạy dọc thân cây.
Khi bệnh nặng, phần vỏ cây bị thối và tuột ra khỏi thân cây, phần gỗ bên trong có màu xám đen. Cây bị hại nặng thường có biểu hiện vàng và rụng lá dẫn đến hiện tượng chết cây. Trên quả, nấm gây hại với các triệu chứng điển hình là vết thâm nâu và gây ra hiện tượng thối, rụng quả.
Kết quả nghiên cứu cho thấy tác nhân chính gây ra hiện tượng thối rễ là do nấm Fusarium solani. Ảnh: Dương Đình Tường.
Rệp sáp giả ca cao (Planococcus lilacinus)
Nhận dạng: Trên cơ sở đặc điểm hình thái kết hợp với kết quả phân tích trình tự hai đoạn gen, đoạn gen ty thể (COI) và đoạn gen 28S rDNA đã xác định được đây là loài rệp sáp giả ca cao Planococcus lilacinus.
Triệu chứng gây hại và tác hại: Rệp gây hại ở bộ phận gốc rễ của cây. Khi cây mới bị nhiễm, rệp sáp giả ca cao thường xuất hiện ở rễ chính gần với gốc cây, sau đó rệp lan ra các vị trí rễ con, tập trung ở rễ non. Cây bị nhiễm rệp nặng thường kèm theo sự xuất hiện của các u cục ở bề mặt rễ (còn gọi là mang sông), được hình thành do nấm cộng sinh tạo nên, khi rệp dinh dưỡng và tiết ra dịch mật tạo điều kiện thuận lợi cho nấm cộng sinh sinh trưởng và phát triển.
Rệp tồn tại trong các khối u này và được bảo vệ, đặc biệt trong những điều kiện bất thuận như khô hạn, thiên địch, kể cả thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Rệp tập trung và chích hút dinh dưỡng của cây làm cho cây còi cọc, kém phát triển. Khi trời nắng bộ lá cây có biểu hiện khum lại, không xòe ra bình thường, lá nhỏ và chuyển dần sang màu hơi vàng.
Rệp sáp giả ca cao phá hủy bộ rễ làm cho cây bị hại dừng hoặc phát triển rất chậm, không ra lộc hoặc ra lộc rất ít, dẫn đến năng suất giảm nghiêm trọng. Rệp gây hại nặng có thể làm chết cây. Rệp sáp giả hại rễ thường gây hại cục bộ ở một vài vị trí trên vườn cây ăn quả có múi thuộc chu kỳ 1 và chu kỳ 2, ở cả giai đoạn kiến thiết cơ bản và kinh doanh. Đối với cây con, cây bị rệp hại nặng sẽ ra hoa sớm hơn, trong khi các cây không bị nhiễm rệp đang trong giai đoạn phát triển thân, lá.
Quy trình tái canh, xử lý vườn cây sâu bệnh
Trên cơ sở áp dụng kết quả các đề tài khoa học đã nghiệm thu, các tiêu chuẩn, quy chuẩn đã được công bố, ý kiến các nhà khoa học, các viện nghiên cứu và những kiến thức, kinh nghiệm thực tiễn của người sản xuất, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Hòa Bình đã xây dựng quy trình tạm thời tái canh cây ăn quả có múi.
Vườn bưởi hữu cơ của anh Lê Xuân Trường (xã Tân Lạc). Ảnh: Kiên Trung.
Tái canh cần được hiểu là những diện tích cây ăn quả có múi đã hết chu kỳ kinh doanh hoặc những diện tích bị sinh vật gây hại nặng, cần phải phá bỏ, cải tạo đất để trồng lại. Diện tích cần phục hồi là diện tích đang trong giai đoạn kiến thiết cơ bản hoặc thời kỳ kinh doanh, có những biểu hiện vàng lá thối rễ và cần phải áp dụng các biện pháp kỹ thuật xử lý nhằm khôi phục, duy trì, nâng cao khả năng sinh trưởng, phát triển và năng suất, chất lượng vườn cây.
Mục tiêu xây dựng giải pháp kỹ thuật nhằm giúp người sản xuất có cơ sở khoa học và thực tiễn trong quá trình tạo quỹ đất an toàn về sâu bệnh phục vụ trồng tái canh và phòng chống, khôi phục vườn cây đã nhiễm các sinh vật gây hại trong đất.
Khi vườn cây bị nhiễm sâu bệnh nặng không có khả năng phục hồi hay việc phục hồi không đem lại hiệu quả kinh tế, trước tiên cần xử lý tàn dư thực vật theo cách chặt, thu gom thân, cành và đào gốc (dùng cơ giới nhổ gốc), đưa toàn bộ thân, cành, rễ cây ra khỏi vườn. Tiến hành cày lật và bừa toàn bộ diện tích theo chiều ngang và chiều dọc của lô, độ cày sâu 25 – 30cm và rắc thêm vôi bột (1 – 1,5 tấn/ha), tiếp tục thu gom các rễ còn sót lại và đốt tiêu hủy. Việc cày bừa còn giúp thay đổi kết cấu đất, loại bỏ các cây ký chủ phụ khác của rệp hại rễ (như cây cứt lợn, cỏ gấu).
Tiếp theo, thực hiện luân canh cây trồng trong thời gian tối thiểu 24 tháng. Trường hợp trồng tái canh trên diện tích chu kỳ trước đã nhiễm sâu bệnh nặng, thời gian luân canh ít nhất 36 tháng. Trong quá trình này, không luân canh với các cây thân gỗ hay cây cùng ký chủ của nhóm sinh vật hại trong đất (như các loại quất, chanh, đào, mơ, mận, dứa…). Ưu tiên sử dụng các loại cây họ đậu đỗ, cây chuối, có thể trồng cây phân xanh như muồng hoa vàng, lạc lưu niên, cây ngô thương phẩm, ngô sinh khối …
Ngoài ra, không nên trồng liên tiếp 2 vụ liền kề cùng một loài cây trồng luân canh. Sau mỗi vụ thu hoạch cây trồng luân canh, đất cần được cày ải, cày vùi tàn dư thực vật.
Các nhà vườn trồng cam, bưởi ở Cao Phong đang chủ trương kiểm soát lớp cỏ trên bề mặt để giữ ẩm cho đất, đồng thời nuôi hệ vi sinh vật có lợi cho cây. Ảnh: Thái Bình.
Xác định thành phần, mức độ tồn dư của các sinh vật gây hại trong đất khi kết thúc luân canh, chuẩn bị hố trồng và xử lý đất. Đến nay đã xác định được 4 loài sinh vật thường gây hại phần bộ rễ cây ăn quả có múi gồm rệp sáp, tuyến trùng ký sinh, nấm Fusarium và nấm Phytophtora. Những đối tượng này là tác nhân phá hủy bộ rễ, làm thối rễ và gây hiện tượng vàng lá thối rễ rất phổ biến.
Khi không được phát hiện, xử lý kịp thời, chúng sẽ tích lũy dần mật độ và gây hại nặng làm cây khó phục hồi. Đặc biệt, khi tồn dư trong đất ở mật độ nhất định, chúng có thể xâm nhập, gây hại ngay từ khi mới đặt bầu cây, có thể khiến cây chết dần ngay trong 1 – 2 năm đầu sau trồng (chưa tính đến tác nhân vàng lá do bệnh greening, bệnh tristeza).
Việc xác đinh thành phần, mức độ tồn dư trong đất của các sinh vật hại nêu trên được thực hiện bởi những phòng thử nghiệm chuyên ngành được chỉ định, tuân thủ nguyên tắc lấy mẫu đất và phương pháp kiểm định.
Việc lấy mẫu đất, phân tích mẫu cần thực hiện từng vườn riêng rẽ. Mật độ, khoảng cách, kích thước hố trồng… tuân thủ theo quy trình kỹ thuật canh tác một số cây trồng chủ lực đã được ban hành.
Sử dụng vôi bột theo liều lượng 0,8 – 1kg/hố. Rắc đều xung quanh thành hố, đáy hố và xung quanh miệng hố đào trước khi xử lý đất trồng khoảng 10 – 15 ngày. Tiếp theo, tùy thuộc kết quả phân tích mẫu đất mà có các biện pháp xử lý khác nhau.
Đối với các loại bệnh cụ thể và 4 tác nhân gây bệnh chủ yếu, quy trình tái canh tạm thời cũng hướng dẫn chi tiết kỹ thuật xử lý và các loại thuốc đặc thù.
Quy trình tái canh được áp dụng cho việc cải tạo đất, trồng tái canh cây ăn quả có múi và phục hồi các vườn cây hiện có. Trong đó tập trung vào việc quản lý các đối tượng sinh vật hại ở phần bộ rễ của cây ăn quả có múi gồm rệp sáp, tuyến trùng ký sinh, nấm Fusarium và nấm Phytophthora phục vụ trồng tái canh và phục hồi vườn cây bị hiện tượng vàng lá thối rễ do các tác nhân nêu trên gây ra.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
