Vòng xoáy bệnh chồng bệnh

Vật lộn với nhiều dịch hại

Sau gần một thập kỷ vật lộn với bệnh khảm lá, nông dân Tây Ninh chưa kịp ổn định sản xuất thì cây sắn đang đối mặt với nhiều dịch hại khiến hệ thống canh tác bị đẩy vào vòng xoáy bất ổn kéo dài. Không chỉ một dịch hại, cánh đồng sắn giờ đây xuất hiện nhiều tác nhân gây hại cùng tồn tại và tương tác phức tạp.

Ghi nhận ở xã Tân Châu – một trong những vùng trồng sắn trọng điểm của tỉnh Tây Ninh, những hàng sắn cao quá đầu người xen kẽ các cụm cây dị dạng. Lá xoăn tít do virus khảm, đọt chùn lại như chổi rồng, thân phát triển lệch hướng. Đáng ngại hơn, nhiều gốc khi nhổ lên rễ đã mềm nhũn, bốc mùi chua – biểu hiện điển hình của bệnh thối cổ rễ trong điều kiện ẩm kéo dài.

Nông dân Nguyễn Hồng Cẩm đang canh tác 20ha sắn tại Tân Châu cho biết, khác với những niên vụ trước khi mối lo duy nhất chỉ tập trung vào con bọ phấn trắng truyền bệnh khảm lá, vụ sắn năm nay ghi nhận sự xuất hiện dồn dập của tổ hợp các loại nấm, vi khuẩn và hội chứng héo rũ lạ. Nhiều diện tích sắn đang xanh tốt bỗng chốc đổ vàng, thân cây khô quắt chỉ sau vài ngày.

Dịch hại kéo theo sự sụt giảm nghiêm trọng về năng suất và chất lượng củ. Nhiều ruộng ghi nhận năng suất giảm mạnh, hàm lượng tinh bột giảm từ 30 – 40% so với những năm bình thường.

Theo ông Cẩm, thực trạng này không còn là câu chuyện riêng lẻ mà đang trở thành vấn đề chung của nhiều hộ trồng sắn. Từ chỗ đối phó với một loại dịch hại chủ đạo, người trồng sắn nay buộc phải thích ứng với trạng thái “đồng nhiễm” nhiều bệnh cùng lúc khiến năng suất thực tế ngày càng khó dự báo và rủi ro sản xuất gia tăng.

Theo ngành nông nghiệp địa phương, bệnh khảm lá từng bùng phát mạnh từ năm 2017, gây thiệt hại lớn cho vùng nguyên liệu. Những nỗ lực thay giống, kiểm soát nguồn bệnh đã giúp giảm áp lực trong giai đoạn sau.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2025 – 2026, cấu trúc dịch hại đã thay đổi rõ rệt. Cây sắn hiện không chỉ chịu tác động của virus khảm mà còn đồng thời bị tấn công bởi bệnh chổi rồng, thối cổ rễ, thối củ, xì mủ thân, cùng sự gia tăng của nhện đỏ và rệp sáp.

Trên thực tế đồng ruộng, rất khó tìm thấy diện tích sắn hoàn toàn sạch bệnh. Tỷ lệ nhiễm bệnh phổ biến dao động từ 10 – 40%, tùy vùng đất và điều kiện canh tác. Ở những khu vực trũng thấp, mưa kéo dài, bệnh thối củ có thể bùng phát nhanh, gây thiệt hại nặng chỉ trong thời gian ngắn.

Điều đáng lo ngại không nằm ở từng bệnh riêng lẻ mà ở sự cộng hưởng của nhiều tác nhân cùng lúc khiến cây sắn suy kiệt toàn diện, kéo theo nguy cơ đứt gãy vùng nguyên liệu nếu không có giải pháp quản lý tổng hợp, bền vững.

Giống kháng khảm lá chưa phải là “đũa thần”

Ông Nguyễn Đình Xuân, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh cho biết, sau giai đoạn khủng hoảng do dịch khảm lá sắn, sự xuất hiện của các giống mới như HN1, HN3, HN5 đã thắp lên kỳ vọng về một lớp “áo giáp” hiệu quả. Thực tế tại các vùng sắn trọng điểm Tây Ninh cho thấy các giống này đã phát huy vai trò dẫn dắt, góp phần phục hồi sản xuất. Thế nhưng một nghịch lý mới lại phát sinh: cây sắn kháng được bệnh này nhưng lại mở ra kẽ hở cho bệnh khác.

Ghi nhận thực tế cho thấy, giống HN1 có khả năng kháng khảm lá rất tốt nhưng lại khá mẫn cảm trước bệnh thối cổ rễ, nhất là khi canh tác tại các vùng đất trũng hoặc gặp mưa lớn gây úng cục bộ. Trong khi đó, tại một số vùng canh tác tập trung, hai giống HN3 và HN5 bắt đầu xuất hiện tình trạng chổi rồng và xì mủ thân.

Điều này khẳng định một thực tế: không có giống nào toàn diện tuyệt đối. Mỗi giống chỉ tối ưu trong một khung điều kiện nhất định. Việc chọn giống giờ đây không còn là quyết định kỹ thuật thuần túy mà là bài toán tổng hòa giữa đặc tính di truyền, chất lượng đất đai, thời vụ canh tác và biến động khó lường của khí hậu.

Ông Nguyễn Đình Xuân cho biết thêm, nếu như bệnh khảm lá gây ra những biểu hiện trực quan và làm giảm khoảng 20 – 30% năng suất thì các bệnh như thối củ hay chổi rồng lại được ví như những “kẻ hủy diệt thầm lặng”. Các dịch hại này có thể khiến năng suất giảm tới 50%, thậm chí mất trắng nếu không được xử lý kịp thời.

Cái khó của nông dân hiện nay là nhiều dịch hại diễn tiến rất kín đáo. Cây vẫn có vẻ xanh tốt nhưng mầm bệnh bên trong đã âm thầm tàn phá bộ rễ. Đến khi phát hiện ra thì đã quá muộn để cứu vãn, toàn bộ chi phí đầu tư gần như không thể thu hồi. Hệ quả là áp lực kinh tế đè nặng, đất đai suy thoái và niềm tin của người trồng sắn bị bào mòn.

Tình trạng cây sắn đối mặt đa dịch hại không phải ngẫu nhiên mà là kết quả tích tụ của nhiều yếu tố. Đó là hệ lụy từ việc tự để giống không kiểm soát, lạm dụng phân bón hóa học làm mất cân bằng hệ sinh thái đất, cộng hưởng với tác động của biến đổi khí hậu khiến hệ thống hạ tầng thủy lợi cũ không còn đáp ứng được yêu cầu thoát nước.

Trước bối cảnh dịch hại diễn biến phức tạp, ngành nông nghiệp đang thúc đẩy sự thay đổi căn bản về tư duy, chuyển từ xử lý từng bệnh đơn lẻ sang quản lý tổng thể sức khỏe cây trồng.

“Đối với định hướng phát triển ngành hàng sắn của tỉnh trong giai đoạn tới, chúng tôi xác định trọng tâm hàng đầu là phải tập trung phát triển và nhân rộng các bộ giống đa kháng, có khả năng thích ứng linh hoạt với đặc thù từng vùng sinh thái.

Đã đến lúc công tác nghiên cứu khoa học không chỉ đơn thuần dừng lại ở mục tiêu năng suất hay hàm lượng tinh bột mà phải chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng tích hợp đa mục tiêu. Trong đó, tiêu chí về độ bền vững và sự thân thiện với môi trường phải được đặt lên hàng đầu”, ông Nguyễn Đình Xuân nhấn mạnh.

Để hiện thực hóa điều này, ngành nông nghiệp Tây Ninh đang và sẽ tiếp tục đẩy mạnh chuyển giao, nhân rộng các mô hình canh tác tiên tiến. Cụ thể như giải pháp lên luống cao để chủ động phòng chống ngập úng, ưu tiên ứng dụng năng lượng tái tạo trong hệ thống tưới tiêu tự động, đặc biệt là hướng dẫn nông dân phương pháp tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp ngay tại ruộng để cải tạo, phục hồi độ phì cho đất. Đây là những giải pháp để xây dựng hệ sinh thái sản xuất sắn hiện đại và bền vững.

Hành trình kiểm soát dịch hại trên cây sắn là cuộc đua dài hơi của nhà khoa học, nhà quản lý và nông dân. Trong bối cảnh cây sắn đối mặt với đa dịch hại, việc phát triển giống đa kháng, thích ứng tốt là giải pháp then chốt. Chỉ khi làm chủ nguồn giống bền vững, ngành sắn mới có “lá chắn” trước dịch hại.