[Bài 1] Đến hẹn lại lên

Hơn 400ha đối mặt rủi ro thường niên

Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị là 4 tỉnh vùng Bắc Trung Bộ có bãi triều rộng lớn, thích hợp phát triển nghề nuôi ngao. Từ 20 – 30 năm nay, mặc dù diện tích không mở rộng nhiều, song đây là nghề chủ lực đảm bảo sinh kế, giúp hàng nghìn hộ dân làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.

Tuy nhiên dù đã tích lũy nhiều kinh nghiệm, kỹ thuật, song dưới tác động của biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và cả yếu tố chủ quan trong tổ chức sản xuất, các vùng nuôi ngao khu vực Bắc Trung Bộ vẫn thường xuyên đối mặt với rủi ro vào thời điểm giao mùa. Hiện tượng này không chỉ xảy ra cục bộ mà có xu hướng lặp lại ở nhiều địa phương, trong đó Thanh Hóa và Hà Tĩnh là hai điểm nóng điển hình trong thời gian gần đây.

Tại vùng nuôi ngao hơn 400ha ở xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa, từ khoảng ngày 20 – 24/4, hiện tượng ngao chết bắt đầu xuất hiện rải rác tại các bãi nuôi ven biển thuộc khu vực xã Đa Lộc (cũ) với số lượng hàng chục tấn. Gia đình anh Đào Văn Dục, thôn Đông Tân, xã Vạn Lộc nuôi khoảng 4ha ngao, đang vào kỳ thu hoạch thì bất ngờ xuất hiện tình trạng ngao chết rải rác chưa rõ nguyên nhân, thiệt hại ước tính 15 – 20 tấn.

Cùng chung thực trạng, tại thôn Mai Lâm, xã Mai Phụ (tỉnh Hà Tĩnh), nhiều hộ nuôi cũng rơi vào cảnh lao đao khi ngao chết bất thường.

Một trong những trường hợp thiệt hại nặng là gia đình ông Nguyễn Văn Anh (60 tuổi) với trị giá ước lên đến 1 tỷ đồng. Theo ông, vào tháng 4/2025, gia đình đã đầu tư hàng trăm triệu đồng để mua 40 tấn ngao giống, thả nuôi trên diện tích gần 4ha. Dự kiến sau một năm, năng suất đạt khoảng 35 tấn/ha, tương đương gần 130 tấn ngao thương phẩm. Tuy nhiên khi chỉ còn ít thời gian nữa là đến kỳ thu hoạch, ngao bất ngờ chết hàng loạt.

“Ban đầu ngao chết rải rác, sau đó lan rộng và chỉ trong một tuần lượng ngao mất trắng khoảng 60 tấn. Đúng là người tính không bằng trời tính. Đây là thiệt hại lớn nhất trong suốt 22 năm làm nghề nuôi ngao của tôi”, ông Anh thở dài.

Chung cảnh ngộ, những bãi nuôi được chăm sóc kỹ lưỡng, ngao đã đạt kích cỡ thương phẩm của hộ bà Nguyễn Thị Thanh giờ chỉ còn lại vỏ trống, lấp đầy bùn cát. Phần lớn số ngao chết đã đạt kích cỡ từ 100 – 170 con/kg sau hơn 8 tháng nuôi, chuẩn bị xuất bán, gây thiệt hại nặng cho người nuôi.

“Người tính không bằng trời tính”

Theo kinh nghiệm của anh Đào Văn Dục, xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa, ngao chết là do nhiệt độ, độ mặn và các yếu tố môi trường nước biến động nhanh khiến ngao khó thích nghi kịp, dẫn đến suy yếu và chết. Ngoài yếu tố thời tiết, mật độ thả nuôi hơn 500 con/m² cũng là nguyên nhân khiến ngao dễ bị chết. “Đợt bão năm ngoái, sóng lớn dồn ngao lại từng vùng, gây thiếu oxy cục bộ, làm tăng tỷ lệ hao hụt”, anh Dục nhận định.

Không riêng hộ anh Dục, nhiều hộ nuôi khác tại xã Vạn Lộc cũng ghi nhận tình trạng ngao chết rải rác, mức độ thiệt hại khác nhau. Theo phản ánh của người dân, hiện tượng này gần như lặp lại hằng năm, thường xảy ra vào thời điểm giao mùa.

Theo thống kê, trên địa bàn xã Vạn Lộc hiện có hơn 300 hộ tham gia nuôi ngao. Gần 2 tuần nay đã ghi nhận hơn chục hộ có ngao bị chết, tổng thiệt hại ước tính hàng chục tấn, chủ yếu là ngao chuẩn bị thu hoạch.

Trước diễn biến trên, Sở Nông nghiệp và Môi trường Thanh Hóa đã chỉ đạo Chi cục Biển, Đảo và Thủy sản phối hợp với các địa phương rà soát toàn bộ diện tích nuôi, đồng thời khuyến cáo bà con không tổ chức nuôi tại những khu vực không đảm bảo điều kiện kỹ thuật như bãi quá cao, thời gian phơi bãi kéo dài trên 8 giờ/ngày, nền đáy bùn dày hoặc thuộc khu vực quy hoạch trồng rừng, luồng tàu thuyền.

Đối với Hà Tĩnh, ông Trần Hữu Khanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh này cho biết qua rà soát và báo cáo của chính quyền xã Mai Phụ, toàn thôn Mai Lâm có khoảng 40 hộ nuôi ngao trên diện tích gần 80ha, trong đó có tới 35ha bị ảnh hưởng, tỷ lệ chết dao động từ 30 – 70%, ước thiệt hại khoảng 3 tỷ đồng.

“Sau khi tiếp nhận thông tin, chúng tôi đã nhanh chóng chỉ đạo Chi cục Thủy sản phối hợp với xã Mai Phụ kiểm tra thực địa, đồng thời lấy 9 mẫu gồm ngao, nước và bùn gửi đến Trung tâm Nghiên cứu môi trường và Bệnh thủy sản miền Bắc (Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam) để phân tích, xác định nguyên nhân. Đồng thời khuyến cáo các giải pháp kỹ thuật thu gom, xử lý số ngao chết nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường, giảm rủi ro cho diện tích còn lại chưa bị ảnh hưởng”, ông Khanh nói.

Theo kinh nghiệm nuôi ngao của bà con, thường loài nhuyễn thể này chết vào giai đoạn khoảng tháng 12 âm lịch đến tháng Giêng năm sau do thời điểm này có sương muối khiến ngao dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, năm nay đã bước sang tháng 3 âm lịch, hiện tượng ngao chết mới xảy ra, tỷ lệ chết cao bất thường, không chỉ xuất hiện tại một địa phương mà lan rộng ở nhiều tỉnh khiến người nuôi vô cùng lo lắng và đặt ra yêu cầu cấp thiết phải làm rõ nguyên nhân.