Thay đổi cách quản lý sâu bệnh trên cây cà phê

Thay đổi tập quán canh tác

Sản xuất cà phê tại xã Đăk Mar, tỉnh Quảng Ngãi từ lâu chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, chưa đồng bộ từ quản lý đất, nước, dinh dưỡng đến sinh vật gây hại.

Theo khảo sát 30 nông dân sản xuất cà phê của Trung tâm Trồng trọt và BVTV miền Trung ở xã Đăk Mar, trong chăm sóc, các hộ dân bình quân tưới nước từ 5 – 9 lần/năm với lượng nước khoảng 335 lít/gốc/lần. Đa số nông dân được khảo sát vẫn sử dụng phương pháp tưới dí gốc, chỉ có 4/30 trường hợp áp dụng các hình thức tưới phun mưa. Đối với sử dụng thuốc BVTV, nông dân sử dụng thuốc hóa học 6,1 lần/năm, chỉ khoảng 20% số hộ biết kiến vàng là thiên địch có ích.

Từ thực tế này, Trung tâm Trồng trọt và BVTV miền Trung (thuộc Cục Trồng trọt và BVTV) tiếp tục triển khai mô hình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) trên cây cà phê tại xã Đăk Mar với diện tích 4 ha liền vùng, liền khoảnh. Mục tiêu không chỉ kiểm soát sinh vật gây hại mà còn thay đổi cách tiếp cận trong sản xuất, hướng người dân quản lý tổng thể sức khỏe cây trồng, giảm phụ thuộc vào thuốc BVTV hóa học, cải thiện môi trường sinh thái.

Trong quá trình thực hiện, nông dân được tập huấn 7 đợt trong vụ sản xuất. Nội dung được bố trí theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây cà phê, từ chăm sóc sau thu hoạch, tạo hình, tỉa cành đến quản lý đất, dinh dưỡng, tưới nước, cỏ dại và sinh vật gây hại.

Người dân còn được hướng dẫn sử dụng phân hữu cơ, tận dụng vỏ cà phê làm phân bón, bảo tồn thiên địch và thu bắt, nhân nuôi, thả kiến vàng trong vườn. Thay vì chỉ tập trung xử lý khi sâu bệnh xuất hiện, quy trình hướng đến duy trì cây khỏe, tạo điều kiện cho sinh vật có ích phát triển và kiểm soát sinh vật gây hại bằng nhiều biện pháp kết hợp.

Một trong những nội dung mới đối với nhiều nông dân là đưa kiến vàng vào hệ thống quản lý sâu hại. Tổ kiến được bố trí trên cây, tạo đường di chuyển để đàn kiến phân bố trong vườn. Kiến có khả năng tấn công trứng và sâu non của nhiều loài sâu hại, qua đó hỗ trợ kiểm soát sâu hại theo hướng sinh học.

Để bảo vệ đàn kiến, nông dân được hướng dẫn hạn chế thuốc hóa học, tránh sử dụng thuốc trừ sâu phổ rộng và không phun trực tiếp lên tổ kiến, chú trọng bảo vệ các loài có ích trong vườn.

Gia đình ông Võ Văn Cáp ở thôn 2, xã Đăk Mar có 1 ha cà phê, trước đây chủ yếu canh tác dựa trên kinh nghiệm. Sau khi tham gia các lớp tập huấn về quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), ông từng bước áp dụng kiến thức đã học vào chăm sóc vườn cà phê của gia đình, từ theo dõi sâu bệnh đến điều chỉnh các biện pháp canh tác.

“Áp dụng theo hướng dẫn, tôi thấy vườn cà phê ít bị sâu bệnh hơn, số lần sử dụng thuốc BVTV giảm so với trước. Việc điều chỉnh cách chăm sóc giúp gia đình tiết kiệm chi phí phân bón, thuốc BVTV và công lao động. Tính chung, chi phí đầu vào giảm được vài triệu đồng. Năng suất cà phê cũng nhỉnh hơn trước”, ông Cáp chia sẻ.

Tương tự, chị Phạm Thị Lan ở thôn 1, xã Đăk Mar cũng vận dụng kiến thức từ các lớp tập huấn IPHM vào chăm sóc diện tích cà phê của gia đình. Trước đây, chị chủ yếu làm theo cách quen thuộc, chưa chú trọng quản lý tổng thể sức khỏe cây trồng. Sau khi được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, theo dõi sâu bệnh và phát huy vai trò của các sinh vật có ích, chị điều chỉnh cách làm cho phù hợp với vườn cây.

Theo chị Lan, việc áp dụng các kỹ thuật được hướng dẫn giúp tình trạng sâu bệnh giảm, cây cà phê sinh trưởng tốt hơn, chi phí sản xuất được tiết giảm, chất lượng hạt cà phê chuyển biến tích cực. Từ những kết quả ban đầu, chị dự định tiếp tục áp dụng các kỹ thuật này cho toàn bộ diện tích cà phê của gia đình.

Bảo vệ thiên địch

Theo Trung tâm Trồng trọt và BVTV miền Trung, điểm cốt lõi của IPHM là quản lý đồng bộ các yếu tố liên quan đến sức khỏe cây trồng, từ đất, nước, thời tiết, dinh dưỡng đến sinh vật gây hại và sinh vật có ích. Cách tiếp cận này hướng đến giảm tác động bất lợi đối với cây trồng, bảo vệ hệ sinh thái, nâng cao giá trị sản phẩm.

Qua theo dõi mô hình áp dụng IPHM trên cây cà phê tại xã Đăk Mar, trong 6 loài sâu hại được ghi nhận, rệp sáp bột và mọt đục cành là 2 loài xuất hiện phổ biến hơn. Tuy nhiên, 2 đối tượng này có xu hướng giảm mức độ gây hại cuối kỳ theo dõi. Điều này cho thấy việc kết hợp chăm sóc vườn cây, quản lý sinh vật gây hại và bảo tồn thiên địch có tác dụng tích cực trong kiểm soát sâu hại.

Ông Huỳnh Văn Tấn, Trưởng phòng Kỹ thuật và Chuyển giao – Trung tâm Trồng trọt và BVTV miền Trung cho biết, mô hình không chỉ tập trung xử lý khi sâu bệnh xuất hiện mà kết hợp tỉa cành, tạo tán, bổ sung phân hữu cơ, theo dõi sinh vật gây hại và bảo tồn các loài thiên địch. Trong đó, kiến vàng được nhân nuôi và thả vào vườn để phát huy khả năng săn bắt trứng, ấu trùng của một số loài sâu hại. Việc hạn chế sử dụng thuốc BVTV hóa học giúp bảo vệ các loài thiên địch trong vườn cà phê.

Đối với bệnh hại, mô hình còn ghi nhận các bệnh gỉ sắt, đốm mắt cua và khô cành. Tuy nhiên, tỷ lệ bệnh được theo dõi ở mức thấp. “Mục tiêu quản lý sức khỏe cây trồng không phải loại bỏ hoàn toàn sinh vật gây hại mà duy trì cây sinh trưởng khỏe, tăng khả năng chống chịu và kiểm soát sâu bệnh ở mức hạn chế ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng cà phê. Trong đó, thiên địch đóng vai trò hỗ trợ, cần được kết hợp với các biện pháp canh tác phù hợp thay vì sử dụng riêng lẻ”, ông Tấn lý giải.

Cũng theo ông Tấn, việc triển khai mô hình còn hướng đến xây dựng nhóm nông dân nòng cốt, giúp người dân trực tiếp thực hành các kỹ thuật đã được tập huấn. Quy trình chăm sóc cà phê áp dụng IPHM được xây dựng với nhiều nội dung, gồm quản lý dinh dưỡng, tưới nước, sâu bệnh, cây che bóng, cây trồng xen, tái canh…

Từ kết quả triển khai, Trung tâm Trồng trọt và BVTV miền Trung đã xây dựng dự thảo quy trình chăm sóc cà phê áp dụng IPHM, đồng thời xây dựng quy trình thu bắt, nhân nuôi kiến vàng để hướng dẫn nông dân áp dụng và phát huy vai trò của thiên địch.

Đơn vị kiến nghị địa phương triển khai mô hình IPHM trên cây cà phê trong những năm tiếp theo, đồng thời mở rộng tuyên truyền, tập huấn để nhiều hộ dân tiếp cận và áp dụng. Việc chuyển từ tư duy tập trung phòng trừ sâu bệnh sang quản lý tổng thể sức khỏe cây trồng được kỳ vọng góp phần giảm chi phí đầu vào, hạn chế phụ thuộc vào thuốc BVTV hóa học và cải thiện chất lượng cà phê tại địa phương.