Tháo gỡ điểm nghẽn để phát triển ngành hàng cá rô phi

Sáng 4/8 tại Hà Nội, Cục Thủy sản và Kiểm ngư – Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp cùng Tổ chức Cứu trợ Thế giới Lutheran (LWR) tổ chức Hội thảo tham vấn xin ý kiến Dự thảo Văn kiện Dự án Đối tác chuỗi giá trị nuôi trồng thủy sản Hoa Kỳ – Việt Nam (FAST-V).

Hội thảo là diễn đàn quan trọng quy tụ đại diện các bộ ngành trung ương, cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, đại diện đại sứ quán, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp chế biến và lãnh đạo các địa phương nhằm đóng góp ý kiến hoàn thiện dự thảo văn kiện trước khi trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét phê duyệt.

Động lực bứt phá và tiềm năng của ngành hàng cá rô phi

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Nhữ Văn Cẩn, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, nhấn mạnh ngành thủy sản Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, tập trung thực hiện các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân.

Ngành thủy sản đang nỗ lực chuyển dịch mô hình tăng trưởng theo hướng giảm khai thác, tăng nuôi trồng, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và bảo đảm phát triển bền vững. Mục tiêu đến năm 2030, sản lượng nuôi trồng thủy sản đạt 7 triệu tấn, chiếm 70% tổng sản lượng thủy sản của cả nước. Tỷ trọng nuôi trồng đã gia tăng liên tục từ mốc vượt khai thác năm 2007 lên mức 61% vào năm 2025.

Trong chiến lược tổng thể đó, bên cạnh các đối tượng chủ lực như tôm nước lợ, cá tra và nuôi biển, cá rô phi trở thành đối tượng nuôi trồng đặc biệt quan trọng. Lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết với ưu điểm dễ thích nghi, thời gian nuôi ngắn và giá thành cạnh tranh, cá rô phi đang đóng vai trò trụ cột trong việc bảo đảm an ninh thực phẩm và cung cấp nguồn protein bền vững.

Trên thế giới, cá rô phi hiện được nuôi tại 140 quốc gia với sản lượng 7 triệu tấn mỗi năm, quy mô thị trường đạt 10 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đạt 14,5 tỷ USD vào năm 2033.

Tại Việt Nam, sản lượng cá rô phi giai đoạn 2015 đến 2025 tăng từ 188.000 tấn lên 420.000 tấn. Kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt 99 triệu USD, trong đó thị trường Hoa Kỳ chiếm 53 triệu USD. 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cá rô phi tiếp tục đạt 68,7 triệu USD, tăng 65,9% so với cùng kỳ.

Ông Nhữ Văn Cẩn khẳng định nếu giải quyết hiệu quả các nút thắt hiện tại, Việt Nam hoàn toàn có thể đưa cá rô phi trở thành ngành hàng xuất khẩu đạt mốc kim ngạch tỷ USD.

Đánh giá cao vị thế của thủy sản Việt Nam, ông Benjamin Henderson, Tùy viên Nông nghiệp Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam, cho rằng Việt Nam đã chứng minh sự tiến bộ vượt bậc trong phát triển nông nghiệp và xuất khẩu thủy sản suốt những thập kỷ qua. Đại diện phía Hoa Kỳ nhấn mạnh sự hợp tác nông nghiệp giữa hai quốc gia không dừng lại ở thương mại thuần túy mà được xây dựng trên nền tảng hợp tác khoa học, trao đổi kỹ thuật và nâng cao năng lực.

Dự án FAST-V phản ánh cam kết chung trong việc hỗ trợ một ngành nuôi trồng thủy sản năng suất, cạnh tranh và bền vững thông qua cải thiện chất lượng con giống, tối ưu hóa thức ăn và đáp ứng các quy định chế biến phục vụ xuất khẩu.

Nhận diện các điểm nghẽn hệ thống cản trở sự phát triển

Bên cạnh những kết quả đạt được, phiên làm việc buổi sáng đã tập trung rà soát và thẳng thắn chỉ ra năm điểm nghẽn hệ thống đang kìm hãm sức cạnh tranh của ngành hàng cá rô phi Việt Nam.

Thứ nhất, ngành hàng cá rô phi chưa chủ động được nguồn giống chất lượng cao và đồng đều, năng lực sản xuất giống chất lượng cao mới đáp ứng dưới 30% nhu cầu, chưa đa dạng các dòng chịu mặn lợ để đa dạng hóa sản xuất; hệ thống giống chưa đồng bộ.

Thứ hai, hiệu quả sử dụng thức ăn chưa cao và công nghệ quản lý dinh dưỡng chưa tốt, áp dụng công nghệ và chuyển đổi số còn hạn chế khiến giá thành sản xuất bị đẩy lên cao, làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm.

Thứ ba, mối liên kết theo chuỗi còn lỏng lẻo, sản xuất còn phân tán, chưa hình thành các vùng nguyên liệu tập trung gắn với chế biến và xuất khẩu, dễ tạo ra sự mất cân đối cung cầu cục bộ.

Thứ tư, khả năng tiếp cận vốn, thị trường và các chứng nhận quốc tế còn hạn chế, đặc biệt là các cơ sở nuôi.

Thứ năm, chưa có định hướng phát triển tổng thể để thúc đẩy phát triển đồng bộ toàn chuỗi giá trị, từ khâu sản xuất giống, thức ăn, nuôi thương phẩm đến chế biến và phát triển thị trường tiêu thụ.

Trình bày báo cáo kỹ thuật tại hội thảo, ông Nic Richards, Trưởng Văn phòng đại diện Tổ chức LWR tại Việt Nam, Giám đốc dự án Đối tác chuỗi giá trị nuôi trồng thủy sản Hoa Kỳ – Việt Nam, phân tích cá rô phi là loài thủy sản có hệ số chuyển đổi thức ăn rất hiệu quả và khả năng chống chịu cao với các biến động môi trường cũng như biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, kết quả khảo sát thực tế tại các vùng nuôi cho thấy hệ số chuyển đổi thức ăn có sự biến động rất lớn giữa các hộ nuôi, kéo theo sự chênh lệch lớn về hiệu quả kinh tế.

Đại diện tổ chức thực hiện nhấn mạnh việc nắm vững các chỉ số sinh học, kiểm soát tỷ lệ hao hụt do dịch bệnh và áp dụng các quy trình nuôi chuẩn hóa là yếu tố quyết định giúp nâng cao lợi nhuận cho người nuôi và doanh nghiệp.

Giải pháp toàn diện từ dự án hỗ trợ kỹ thuật năm năm

Dự án Đối tác chuỗi giá trị nuôi trồng thủy sản Hoa Kỳ – Việt Nam là dự án hỗ trợ kỹ thuật sử dụng nguồn viện trợ không hoàn lại trị giá 15,26 triệu USD do Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) tài trợ thông qua Chương trình Thực phẩm vì Sự tiến bộ.

Dự án triển khai từ năm 2026 đến năm 2030 tại 8 tỉnh thành phố trọng điểm gồm Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, Thanh Hóa, An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long và Cà Mau.

Dự án được cấu trúc thành 6 hợp phần can thiệp toàn diện bao gồm: phát triển hệ thống con giống và thức ăn chất lượng cao; xây dựng mô hình trình diễn và mở rộng vùng nuôi; tăng cường năng lực tổ chức ngành hàng và hợp tác xã; cải thiện khả năng tiếp cận tài chính; hỗ trợ đầu tư hiện vật đối ứng đổi mới công nghệ; phát triển thị trường và nâng cao năng lực xuất khẩu.

Dự án đặt mục tiêu đạt sản lượng thương mại tích lũy 1,21 triệu tấn, doanh thu 1,25 tỷ USD, giảm hệ số chuyển đổi thức ăn xuống 1,2 và nâng tỷ lệ sống lên 90%.

Phát biểu định hướng công tác hoàn thiện văn kiện, ông Nhữ Văn Cẩn, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư nhấn mạnh ba yêu cầu xuyên suốt.

Thứ nhất, dự án phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của ngành hàng cá rô phi, phù hợp với chính sách pháp luật và chiến lược ngành.

Thứ hai, các nội dung hỗ trợ phải tập trung giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn, bảo đảm tính khả thi, nhân rộng và bền vững.

Thứ ba, dự án phải phát huy vai trò của tất cả các chủ thể trong chuỗi giá trị, tận dụng hiệu quả nguồn lực quốc tế.

Lãnh đạo Cục yêu cầu nhóm chuyên gia tư vấn tiếp thu toàn bộ các ý kiến đóng góp tại hội thảo để sớm hoàn thiện văn kiện trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt.