Sầu riêng Việt và ‘tấm thẻ xanh’ vào thị trường lớn nhất

“Chứng minh thư” của một khu vực sản xuất

Đằng sau mỗi container sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc hay chuẩn bị tiến vào thị trường Ấn Độ không chỉ là câu chuyện về sản lượng hay giá bán. Đó là cả một hệ thống kiểm soát từ mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến kiểm nghiệm an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, ngành hàng sầu riêng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới minh bạch, chuyên nghiệp và bền vững hơn.

Để một trái sầu riêng Việt Nam có thể xuất hiện trên kệ siêu thị tại Thượng Hải hay Quảng Châu, điều đầu tiên cần có không phải là thương lái hay container lạnh mà là mã số vùng trồng.

Hiện cả nước đã có khoảng 1.168 mã số vùng trồng và 85 cơ sở đóng gói sầu riêng phục vụ xuất khẩu. Riêng Lâm Đồng đã có hơn 300 mã số – con số cho thấy tốc độ chuẩn hóa vùng nguyên liệu đang diễn ra mạnh mẽ tại địa phương này.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật khẳng định, trong thương mại nông sản hiện đại, mã số vùng trồng có thể hiểu như “chứng minh thư” của một khu vực sản xuất. Thông qua mã số này, cơ quan nhập khẩu có thể truy xuất được trái sầu riêng được trồng ở đâu, ai sản xuất, sử dụng quy trình canh tác nào và có đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm hay không.

Muốn được cấp mã số, vùng trồng phải đáp ứng hàng loạt tiêu chí nghiêm ngặt từ nhật ký canh tác, quản lý sinh vật gây hại, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định cho đến điều kiện vệ sinh và truy xuất nguồn gốc, đặc biệt phải được nước nhập khẩu phê duyệt.

Mã số không phải cấp một lần là xong. Chỉ cần một lô hàng vi phạm, mã số vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói hoàn toàn có thể bị tạm dừng hoặc thu hồi. Điều đó đồng nghĩa với việc mất quyền xuất khẩu.

Hiện nay, dư luận đang hiểu xuất khẩu sầu riêng đơn giản là thu hoạch, đóng container rồi đưa qua cửa khẩu. Nhưng thực tế hiện nay thị trường đưa ra nhiều yêu cầu hơn thế. Hành trình của một lô hàng xuất khẩu bắt đầu từ vùng trồng có mã số được phê duyệt giờ đây không chỉ là các quy trình canh tác và xử lý sau thu hoạch mà sản phẩm còn phải được kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm như Cadimi và chất vàng O – hai nội dung đang được phía Trung Quốc kiểm soát đặc biệt chặt chẽ từ năm 2024 đến nay.

Hiện nay, xuất khẩu sầu riêng không còn là câu chuyện bán nông sản đơn thuần mà là “bán niềm tin” của thị trường đối với chất lượng và khả năng kiểm soát của cả chuỗi sản xuất. 

Để phục vụ hoạt động xuất khẩu sầu riêng, hiện Việt Nam có khoảng 20 phòng thử nghiệm Cadimi và 16 phòng thử nghiệm vàng O được phía Trung Quốc phê duyệt. Thời gian tới, số lượng này dự kiến sẽ tiếp tục tăng khi các phòng thử nghiệm mới hoàn thiện năng lực kỹ thuật và đáp ứng yêu cầu đánh giá của phía bạn.

Trong giai đoạn cao điểm thu hoạch, năng lực kiểm nghiệm hiện nay vẫn còn hạn chế so với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến thời gian chờ kiểm nghiệm có thời điểm kéo dài, tạo áp lực cho hoạt động thông quan tại cửa khẩu.

Điều đáng chú ý là thay vì né tránh khó khăn, ngành nông nghiệp đang chủ động nhìn nhận những hạn chế này để từng bước mở rộng hệ thống phòng thử nghiệm, chuẩn hóa quy trình lấy mẫu, tăng cường giám sát và nâng cao năng lực kiểm soát chất lượng trong toàn chuỗi sản xuất – xuất khẩu.

“Tấm thẻ xanh” để xuất khẩu

Trong bức tranh chung của ngành hàng sầu riêng, Lâm Đồng đang nổi lên như một điển hình đáng chú ý. Không chỉ có lợi thế khí hậu và địa hình đồi dốc giúp hạn chế nguy cơ tích tụ Cadimi trong đất, địa phương này còn hình thành ngày càng nhiều vùng sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP.

Nhiều nông dân đã thay đổi hoàn toàn tư duy canh tác, ghi chép nhật ký sản xuất, kiểm soát phân bón, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng khuyến cáo và chủ động liên kết với doanh nghiệp xuất khẩu.

Để duy trì sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn, điều khó nhất không phải là kỹ thuật mà là sự kiên trì. Làm đúng quy trình ban đầu có thể cực hơn, chi phí cao hơn, nhưng càng về lâu dài càng ổn định. Khi thị trường siết tiêu chuẩn thì ai làm bài bản sẽ có lợi thế.

Sự phát triển nóng của ngành hàng sầu riêng những năm gần đây từng khiến nhiều người nghĩ rằng chỉ cần có hàng là có thể xuất khẩu. Nhưng thực tế thị trường đang thay đổi rất nhanh. Hiện nay, chỉ một lô hàng vi phạm cũng có thể kéo theo hệ quả lớn như bị trả hàng, tạm dừng thông quan, thu hồi mã số vùng trồng và ảnh hưởng đến uy tín của cả vùng sản xuất.

Mỗi mã số vùng trồng hôm nay thực chất không chỉ là một dãy ký tự hành chính. Đó là “tấm thẻ xanh” để nông sản Việt Nam bước ra thế giới bằng chất lượng và uy tín.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật khẳng định, ngành nông nghiệp đang chuyển mạnh từ tư duy tăng sản lượng sang tăng chất lượng. Ở góc độ dài hạn, đây có thể là bước chuyển rất quan trọng của ngành hàng sầu riêng Việt Nam kể từ khi được xuất khẩu chính ngạch. Bởi trong cuộc cạnh tranh toàn cầu hiện nay, thứ quyết định không chỉ là sản lượng hay giá rẻ mà là khả năng minh bạch, truy xuất và duy trì niềm tin thị trường.