Một vùng chè, hai thế hệ

Người đàn bà từng cho đi 100 ha giống chè

Nhiều năm trước, cây chè Đường Hoa từng đứng trước nguy cơ bị mai một. Bà Hà Ngọc Quỳnh (xã Đường Hoa, Quảng Ninh) khi ấy không đứng nhìn. Từ một người buôn chè, bà bước vào sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu, nhà máy chế biến, tìm thị trường và tìm cách để người trồng chè có đầu ra.

Bà đặc biệt đặt niềm tin vào chè Ngọc Thúy, một giống chè có nguồn gốc từ Đài Loan, phù hợp để chế biến trà ô long. Khi nhìn thấy sản phẩm từ giống chè này có thể bán được với giá cao hơn, bà muốn cả vùng cùng trồng.

“Bạn hàng Đài Loan lúc ấy nói với tôi mỗi năm có thể mua 200 tấn chè. Nhưng 15 ha chè của gia đình thì lấy đâu ra 200 tấn. Thế là tôi vận động bà con trồng”, bà kể. Rồi bà làm điều mà đến bây giờ nhắc lại vẫn khiến chính bà tự thấy mình “liều”. Bà bỏ tiền mua cây giống Ngọc Thúy để tặng cho người dân. Tổng diện tích giống được hỗ trợ lên tới 100 ha, giá trị hơn 2 tỷ đồng.

Bà không coi đó là một khoản đầu tư cho riêng mình. Mục tiêu khi ấy rất rõ, biến vùng chè thành vùng nguyên liệu chất lượng, để người dân cùng làm chè, cùng giàu lên từ cây chè.

Nhưng câu chuyện không đi theo hướng bà mong muốn. Đến nay, theo bà Quỳnh, diện tích chè ở Đường Hoa đã suy giảm mạnh. Những người trẻ rời ruộng chè để vào khu công nghiệp. Nhiều hộ chặt chè trồng keo. Có người bỏ hẳn nghề.

Điều khiến bà buồn hơn cả là 100 ha giống chè Ngọc Thúy mà bà từng bỏ tiền ra cho người dân, đến nay gần như không còn tạo thành một vùng sản xuất theo cách bà mong muốn. Bà đã từng kỳ vọng người dân sẽ làm chè sạch, làm hữu cơ, tạo ra một vùng nguyên liệu khác biệt. Nhưng cuối cùng, bà không tìm được những người đủ kiên trì đi cùng mình. Bởi cách làm ấy không dễ.

Cỏ phải nhổ bằng tay thay vì phun thuốc diệt cỏ. Chè phải hái bằng tay. Không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Có những luống chè bà chấp nhận để sâu ăn, bởi theo bà, sâu cũng có chu kỳ sinh trưởng rồi sẽ tự chết. Chỗ nào sâu nhiều thì không hái, chỗ nào cây khỏe thì tiếp tục thu.

Với những ngày nắng ráo, bà còn dùng mật ong hòa với nước rồi phun lên tán chè để tạo nên những dòng sản phẩm có hương vị riêng. Cách làm ấy đòi hỏi nhiều công sức, chi phí cao và quan trọng nhất là sự kiên nhẫn của người trồng.

Một năm, 15 ha chè tốn khoảng 2 tỷ đồng cho các chi phí từ nhân công, điện, than, nguyên liệu chăm sóc đến phân hữu cơ. Sản lượng chỉ 6 tấn chè khô mỗi năm, nhưng bà vẫn làm theo cách của mình.

Đó là cách một người làm chè gần 70 tuổi vẫn đang giữ lấy nghề. Nhưng bà hiểu, một mình bà không thể cứu cả vùng chè. Bởi người nông dân phải sống được bằng cây chè. Nếu một hecta keo mang lại thu nhập ổn định hơn một hecta chè, nếu vào nhà máy có mức lương hàng tháng cao hơn nhiều so với thu nhập từ đồi chè, lời kêu gọi giữ chè sẽ khó có sức nặng.

Bà Quỳnh từng muốn biến vùng chè thành nơi “ai làm chè cũng giàu”. Đến giờ, điều bà trăn trở nhất lại là không thể khôi phục được vùng chè như kỳ vọng. Tuổi đã cao, bà không thể tiếp tục đi vận động người dân trồng chè như trước. Bà cũng không muốn nói những lời dễ nghe về một vùng chè đang suy giảm. Bởi muốn phát triển, trước hết phải có người mua, có thị trường, có giá bán đủ cao để người dân thấy rằng cây chè đáng để giữ.

“Muốn cây chè thu nhiều tiền hơn cây keo thì phải thay đổi tư duy. Nguyên liệu phải thật sự chất lượng”, bà nói.

Chiều ở Đường Hoa, nghệ nhân Hà Ngọc Quỳnh dẫn tôi đi bộ giữa những đồi chè. Bà chỉ về những khoảng rừng phía xa, nơi trước đây từng là những đồi chè. “Chặt hết rồi, nhiều người trồng keo, người đi làm công nghiệp”, bà nói. Câu nói ẩn chứa phía sau là nỗi day dứt của người đã dành gần cả đời cho cây chè Đường Hoa.

Rồi chúng tôi tình cờ gặp một thanh niên ngoài 30 tuổi. Anh từng là công nhân của bà Quỳnh, sau đó nghỉ việc để vào làm tại khu công nghiệp. Ba hecta chè của gia đình anh cũng đã chặt bỏ, thay bằng keo.

“Làm chè một tháng có khi chưa được một triệu đồng, trong khi đi làm công nghiệp có thể được 7-8 triệu đồng, bây giờ có nơi cả chục triệu. Người ta bỏ chè là đúng thôi”, bà nói.

Cái “đúng” trong lời bà không phải sự bằng lòng. Đó là sự bất lực của một người hiểu rất rõ vì sao người dân rời bỏ cây chè nhưng chưa tìm được cách đủ mạnh để giữ họ ở lại.

Từ giữ nghề đến đưa trà Việt ra thế giới

Con gái bà Quỳnh, chị Phạm Thị Thanh Hương lớn lên giữa những đồi chè. Chị học quản trị kinh doanh tại Trung Quốc, có nhiều năm làm việc trong lĩnh vực ngân hàng, tài chính và đối ngoại. Những năm tháng ấy giúp chị nhìn cây chè bằng một góc nhìn khác khi trở về.

Chị nhận ra Đường Hoa có vùng nguyên liệu, có giống chè, có câu chuyện về vùng đất nhưng giá trị sản phẩm chưa tương xứng. Khi đưa trà ra khỏi Quảng Ninh, chị thấy người tiêu dùng biết nhiều đến trà Thái Nguyên, trong khi trà Đường Hoa vẫn còn xa lạ.

Chị Hương bắt đầu đặt câu hỏi tại sao trà Đường Hoa không thể nổi tiếng ở Việt Nam và tại sao trà Việt Nam không thể nổi tiếng ở nước ngoài.

Từ đó, chị không chọn cách đơn giản là tiếp quản việc của mẹ. Chị bắt đầu nghiên cứu sâu về giống, phương pháp chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường. Những mẫu trà Đường Hoa được gửi đi phân tích, các tiêu chuẩn hữu cơ của Nhật Bản, châu Âu và Hoa Kỳ được nghiên cứu. Vùng nguyên liệu được kiểm soát từ đất, nước, chăm sóc đến thu hái và chế biến.

Điểm khác biệt của Hương nằm ở chỗ chị không chỉ nghĩ đến việc bán được nhiều trà hơn. Chị muốn bán được giá trị cao hơn. Từ giống chè Ngọc Thúy, chị phát triển nhiều dòng sản phẩm với phương pháp chế biến khác nhau. Bạch trà, lục trà, bích loa xuân, hồng trà, ô long, hồng mật Đường Hoa và nhiều sản phẩm khác lần lượt được nghiên cứu, hoàn thiện.

Năm 2024, Trà Việt Tú, thương hiệu mà chị Hương xây dựng, có 6 sản phẩm đạt giải tại Golden Leaf Awards, gồm 2 giải Vàng, 3 giải Bạc và 1 giải Đồng. Đây là cuộc thi trà quốc tế do Australia Tea Masters tổ chức.

Với chị, những giải thưởng ấy không phải đích đến. Đó là cách để trà Việt Tú bước ra một sân chơi rộng hơn, nơi chất lượng được đặt cạnh những sản phẩm trà của nhiều quốc gia. Trà Việt Tú với ý nghĩa là trà ưu tú của người Việt. Cái tên ấy cũng là điều chị muốn theo đuổi, làm ra sản phẩm đủ tốt để khi bước ra thế giới, người ta biết đó là trà Việt.

Hương không muốn bán trà như một món hàng đơn thuần. Chị đưa câu chuyện về vùng đất, người làm trà và văn hóa thưởng trà vào sản phẩm, xây dựng không gian trải nghiệm, tổ chức các hoạt động giới thiệu trà và tìm cách đưa cây chè đến gần hơn với người tiêu dùng.

Bởi theo chị, một vùng chè muốn tồn tại không thể chỉ dựa vào lòng yêu nghề. Người trồng phải sống được bằng nghề, sản phẩm phải có giá trị và thương hiệu phải có sức cạnh tranh. Điều đó cũng chính là bài toán mà mẹ chị đã đau đáu suốt nhiều năm.

“Cây chè không thể thắng cây keo chỉ bằng tình yêu của người trồng. Nó phải thắng bằng giá trị kinh tế. Giữ được cây chè đã khó. Làm cho trà Việt được thế giới gọi tên còn khó hơn”, chị Hương bộc bạch.