Canh tác lúa giảm phát thải mở hướng sản xuất xanh tại Quảng Ninh

Thay đổi từ những thửa ruộng

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, giảm phát thải khí nhà kính không còn là câu chuyện riêng của công nghiệp hay năng lượng mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với nông nghiệp. Là lĩnh vực phát sinh lượng lớn khí metan (CH₄), sản xuất lúa đang đứng trước yêu cầu thay đổi phương thức canh tác theo hướng xanh và bền vững hơn.

Tại Quảng Ninh, vụ xuân năm 2026 đánh dấu bước khởi đầu của mô hình canh tác lúa giảm phát thải được triển khai tại phường Đông Triều và xã Đường Hoa. Đây là một phần của nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp tỉnh nhằm xây dựng quy trình kỹ thuật sản xuất lúa phù hợp với điều kiện địa phương, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo các nghiên cứu khoa học, phương thức canh tác lúa truyền thống, với việc duy trì mực nước ngập liên tục trong ruộng, tạo môi trường yếm khí, thúc đẩy quá trình phân hủy chất hữu cơ và phát sinh khí metan. Bên cạnh đó, việc sử dụng nhiều phân đạm cũng làm gia tăng phát thải khí nitơ oxit (N2O), một loại khí nhà kính có khả năng gây nóng lên toàn cầu cao gấp nhiều lần CO2.

Xuất phát từ thực tế đó, Trung tâm Khuyến nông và Quản lý Bảo vệ, phát triển rừng Quảng Ninh đã xây dựng gói giải pháp kỹ thuật tổng hợp nhằm giảm phát thải ngay từ khâu sản xuất.

Bà Hoàng Thị Thế – quyền Giám đốc Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng Quảng Ninh – cho biết, điểm khác biệt lớn nhất của mô hình là thay đổi phương thức quản lý nước trên đồng ruộng.

“Trọng tâm của quy trình là áp dụng biện pháp tưới ngập – khô xen kẽ. Khi ruộng không bị ngập nước liên tục sẽ hạn chế quá trình phân hủy yếm khí trong đất, từ đó giảm đáng kể lượng khí mê-tan phát sinh”, bà Thế chia sẻ.

Cùng với đó là hàng loạt giải pháp đồng bộ như sử dụng giống lúa xác nhận, giảm lượng giống gieo cấy, giảm lượng phân đạm, quản lý dịch hại theo hướng IPM và IPHM, xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học thay vì đốt ngoài đồng.

Những thay đổi tưởng như nhỏ trong từng công đoạn sản xuất lại tạo khác biệt lớn đối với môi trường cũng như hiệu quả canh tác.

Giảm phát thải nhưng vẫn giữ năng suất

Điều mà nhiều nông dân băn khoăn khi tiếp cận mô hình là liệu việc giảm phân bón, giảm lượng nước hay giảm giống gieo cấy có làm giảm năng suất hay không. Kết quả bước đầu của vụ xuân năm 2026 đã mang lại tín hiệu tích cực.

Theo bà Hoàng Thị Thế, Trung tâm đã bố trí 3 công thức kỹ thuật nhằm đánh giá hiệu quả giảm phát thải. Kết quả cho thấy lượng khí nhà kính giảm từ 11-44%, trung bình đạt trên 28% so với phương thức canh tác truyền thống. Trong đó, công thức tối ưu giúp giảm tới 44% lượng phát thải.

“Chúng tôi xác định mục tiêu quan trọng nhất là giảm phát thải và giảm chi phí đầu vào. Việc giảm lượng giống, giảm phân đạm giúp tiết kiệm chi phí nhưng năng suất vẫn được duy trì, thậm chí cao hơn so với canh tác thông thường”, bà Thế cho biết.

Định hướng nền sản xuất lúa phát thải thấp

Theo ông Bùi Xuân Hưng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Ninh, quá trình chuyển đổi sang sản xuất lúa phát thải thấp của tỉnh đang đối mặt với không ít thách thức. Khác với nhiều tỉnh đồng bằng, Quảng Ninh có diện tích sản xuất nông nghiệp phân tán, địa hình chia cắt, quy mô ruộng đất nhỏ lẻ nên việc cơ giới hóa và áp dụng đồng bộ các quy trình kỹ thuật còn gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, tại một số địa phương, người dân vẫn duy trì tập quán canh tác truyền thống như sử dụng nhiều phân bón hóa học, xử lý phụ phẩm sau thu hoạch chưa đúng cách, đặc biệt là đốt rơm rạ trên đồng ruộng. Trong khi đó, tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét với tình trạng mưa lớn, thiên tai cực đoan, xâm nhập mặn cục bộ ở vùng cửa sông, cùng quá trình đô thị hóa khiến diện tích đất lúa ngày càng thu hẹp.

“Đây đều là những yếu tố tác động trực tiếp đến mục tiêu vừa bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao hiệu quả sản xuất, vừa đáp ứng yêu cầu giảm phát thải khí nhà kính trong ngành trồng trọt”, ông Hưng nhấn mạnh.

Để từng bước tháo gỡ những khó khăn này, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường trình UBND tỉnh ban hành kế hoạch triển khai Đề án giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực trồng trọt đến năm 2030, định hướng đến năm 2050. Mục tiêu là xây dựng nền sản xuất nông nghiệp ổn định, thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời đóng góp vào lộ trình phát triển kinh tế xanh của tỉnh.

Theo đó, Quảng Ninh sẽ đẩy mạnh tuyên truyền, đào tạo, tập huấn để nâng cao nhận thức cho nông dân về sản xuất giảm phát thải; tiếp tục chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên những diện tích lúa kém hiệu quả sang các loại cây có giá trị kinh tế cao hơn. Đối với những vùng vẫn duy trì sản xuất lúa, ngành nông nghiệp sẽ khuyến khích áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật như tưới ướt – khô xen kẽ, gieo sạ theo hàng, bón phân cân đối, tăng cường cơ giới hóa nhằm giảm chi phí đầu vào, nâng cao hiệu quả sản xuất và cắt giảm phát thải khí nhà kính.

Đặc biệt, tỉnh sẽ từng bước ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý sản xuất, đồng thời xây dựng các bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả giảm phát thải làm cơ sở hướng dẫn các địa phương triển khai thống nhất. Khi quy trình kỹ thuật canh tác lúa giảm phát thải được hoàn thiện từ nhiệm vụ khoa học đang triển khai, đây sẽ là nền tảng quan trọng để nhân rộng mô hình trên toàn tỉnh, hướng tới xây dựng nền trồng trọt xanh, phát thải thấp và phát triển bền vững.

Để có được những số liệu khách quan, trong suốt quá trình sản xuất, cán bộ Trung tâm Khuyến nông và Quản lý Bảo vệ, phát triển rừng phối hợp với Viện Môi trường Nông nghiệp thường xuyên đo đạc trực tiếp lượng khí phát thải trên đồng ruộng. Những dữ liệu này sẽ là cơ sở khoa học phục vụ xây dựng quy trình kỹ thuật hoàn chỉnh sau khi nhiệm vụ kết thúc.