VASEP kiến nghị phân biệt sự cố kỹ thuật với hành vi cố ý ngắt VMS

Cần phân biệt sự cố kỹ thuật với hành vi cố ý can thiệp, ngắt hoặc tháo dỡ thiết bị VMS

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) gần đây đã có Công văn số 156/CV-VASEP kính gửi đến Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng, đồng kính gửi Cục Thủy sản và Kiểm ngư; Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường báo cáo các điểm nghẽn, bất cập, vướng mắc đối với nguyên liệu thủy sản khai thác phục vụ chế biến, xuất khẩu.

Trong Công văn, VASEP phản ánh một số bất cập, vướng mắc liên quan đến lỗi hành trình và xử lý vi phạm liên quan đến thiết bị giám sát hành trình tàu cá (VMS).

Cụ thể, một số trường hợp mất kết nối VMS có thể xuất phát từ sự cố thiết bị hoặc đường truyền, nhưng chưa có cơ chế thống nhất để phân biệt với trường hợp cố ý ngắt, tháo dỡ hoặc can thiệp thiết bị. Việc đánh giá không dựa trên đầy đủ dữ liệu kỹ thuật có thể khiến các trường hợp có bản chất khác nhau bị xử lý tương tự.

Bên cạnh vấn đề mất kết nối VMS, VASEP cũng chỉ ra những vướng mắc trong việc xác định tính hợp pháp của nguyên liệu dựa trên dữ liệu hành trình. Một số trường hợp tàu chỉ đi qua một vùng biển trên hành trình về cảng nhưng không thực hiện hoạt động khai thác tại vùng đó, tuy nhiên dữ liệu hành trình đi qua vẫn có thể bị sử dụng để đặt vấn đề về tính hợp pháp của nguyên liệu. Cần phân biệt rõ việc “đi qua vùng” với “khai thác trong vùng” trên cơ sở dữ liệu hành trình và các chứng cứ liên quan.

Một bất cập khác được Hiệp hội đề cập là việc cập nhật thông tin xử lý vi phạm hành chính. Đối với các vi phạm hành chính đã được xử lý và người vi phạm đã hoàn thành nghĩa vụ theo quyết định xử phạt, doanh nghiệp phản ánh việc thông tin xử lý chưa được cập nhật đồng bộ, dẫn đến vi phạm cũ tiếp tục được xem xét tại các thủ tục tiếp theo như Biên nhận bốc dỡ hoặc S/C.

Không chỉ liên quan đến từng tàu cá, những vướng mắc trong quá trình kiểm soát còn ảnh hưởng đến các lô nguyên liệu được thu gom từ nhiều nguồn. Đối với nguyên liệu thu gom từ nhiều tàu nguồn qua tàu dịch vụ hậu cần/chuyển tải, trường hợp một tàu nguồn có vấn đề có thể ảnh hưởng đến việc xử lý toàn bộ lô hàng, mặc dù dữ liệu hoàn toàn có thể xác định và tách riêng phần nguyên liệu có rủi ro.

Từ những bất cập nêu trên, VASEP kính đề nghị Thứ trưởng và Cục Thủy sản và Kiểm ngư xem xét ban hành tiêu chí và quy trình xác minh thống nhất đối với trường hợp mất kết nối VMS, phân biệt sự cố kỹ thuật với hành vi cố ý can thiệp, ngắt hoặc tháo dỡ thiết bị. Việc xác minh cần căn cứ tổng hợp vào dữ liệu thiết bị, số serial, tín hiệu trước và sau thời điểm mất kết nối, xác nhận của đơn vị cung cấp dịch vụ và các chứng cứ liên quan khác.

Hiệp hội cũng đề nghị ban hành hướng dẫn phân biệt “đi qua vùng” và “khai thác trong vùng”; trường hợp dữ liệu hành trình cho thấy tàu chỉ đi qua nhưng không có căn cứ cho thấy tàu thực hiện hoạt động khai thác tại vùng đó thì không nên mặc nhiên coi việc đi qua là bằng chứng của khai thác vi phạm.

Bảo đảm cập nhật, liên thông kịp thời tình trạng đã chấp hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trên hệ thống dữ liệu quản lý nghề cá; không để một vi phạm đã được xử lý tiếp tục tạo ra hệ quả hành chính tại các thủ tục khác nếu không có căn cứ mới hoặc quy định cụ thể liên quan đến việc xem xét tình trạng tuân thủ.

Áp dụng nguyên tắc khoanh vùng và xử lý theo phần có rủi ro đối với lô nguyên liệu được thu gom từ nhiều tàu nguồn. Trường hợp có thể xác định riêng tàu, chuyến biển và sản lượng có vấn đề thì chỉ xử lý phần nguyên liệu liên quan, không mặc nhiên ảnh hưởng đến toàn bộ lô hàng có nguồn gốc từ các tàu khác.

Hai cơ sở để đưa ra đề xuất

VASEP cho biết, những đề xuất trên được Hiệp hội đưa ra dựa trên hai cơ sở, gồm yêu cầu và khuyến nghị của EU cùng với thực tiễn thực hiện.

Trước hết, về yêu cầu và khuyến nghị của EU. Bản ghi nhận kết quả quan sát (Observation Note) của Đoàn thanh tra Ủy ban châu Âu (EU) cũng đặt vấn đề cần phân biệt giữa hành vi cố ý can thiệp/tháo dỡ thiết bị VMS và trường hợp mất kết nối do nguyên nhân kỹ thuật, đồng thời nhấn mạnh việc xác minh cần dựa trên các dữ liệu, bằng chứng phù hợp trước khi kết luận vi phạm. Đây cũng là cơ sở để Việt Nam hoàn thiện phương thức kiểm soát theo hướng khách quan, có căn cứ và dựa trên rủi ro.

Cùng với các khuyến nghị của EU, thực tiễn thực hiện cũng cho thấy sự cần thiết phải có cơ chế xác minh và xử lý phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Thiết bị VMS hoạt động trong điều kiện môi trường biển và phụ thuộc vào hạ tầng truyền dẫn, do đó sự cố kỹ thuật có thể phát sinh ngoài ý muốn. Trong khi đó, doanh nghiệp chế biến không trực tiếp kiểm soát thiết bị VMS hoặc hành trình của tàu và chỉ có thể dựa vào dữ liệu, chứng từ do cơ quan quản lý xác nhận.

Đối với các lô nguyên liệu được thu gom từ nhiều tàu nguồn, việc xử lý toàn bộ lô hàng khi chỉ một phần có dấu hiệu rủi ro có thể gây thiệt hại không tương xứng. Khi dữ liệu cho phép xác định, tách biệt từng tàu và sản lượng, kiểm soát theo từng phần rủi ro sẽ vừa bảo đảm mục tiêu chống IUU, vừa hạn chế loại bỏ nguyên liệu hợp pháp khỏi chuỗi chế biến, xuất khẩu.

Thực tế, tình trạng mất kết nối VMS ngoài ý muốn đã khiến nhiều ngư dân lo lắng. Trước đó, như Báo Nông nghiệp và Môi trường đã phản ánh trong bài viết Nỗi lo tàu cá mất kết nối VMS: [Bài 2] Tâm tư người đi biển đăng ngày 22/9/2026, ngư dân Huỳnh Chánh Thi, chủ tàu kiêm thuyền trưởng tàu cá BĐ-99007-TS ở tổ dân phố Ka Kông (phường Hoài Nhơn Đông, Gia Lai) đã từng phải “toát mồ hôi” vì thiết bị VMS mất kết nối ngoài ý muốn.

Ông Thi kể, trong cơn bão số 13 xảy ra vào đầu tháng 11/2025, tàu cá của ông đang đánh bắt ngoài biển, nhận thông tin báo bão từ ngành chức năng, tàu của ông chạy vào đảo tránh trú. Khi đang tránh bão trong đảo, gió lớn làm biển dậy sóng dữ, những tàu cá đang neo đậu tránh trú bão va chạm với nhau. Do va chạm mạnh nên thiết bị VMS trên tàu cá của ông bị trục trặc. Biết là thiết bị VMS trên tàu mình đã bị sự cố, ông đã dùng thiết bị khác báo cáo vị trí tàu theo quy định, nhưng khi tàu chạy vào bờ do không nhận định được tàu mình đang ở vị trí nào nên ông không tiếp tục báo cáo.

“Khi về bờ, tàu cá của tôi bị phạt 70 triệu đồng vì lỗi thiết bị VMS mất kết nối mà không báo cáo. Trong đó, chủ tàu bị phạt 35 triệu, thuyền trưởng bị phạt 35 triệu. Dù lỗi là do ảnh hưởng bởi thiên tai chứ không phải tôi chủ động tắt thiết bị. Trình bày mãi cuối cùng được giảm phạt 35 triệu đối với chủ tàu, giữ nguyên mức phạt với thuyền trưởng. Sau đó, tôi lập tức lắp đặt thêm 1 thiết bị VMS, để khi cái này bị trục trặc còn cái kia hoạt động. Kinh phí lắp đặt mỗi thiết bị VMS lên tới hơn 24 triệu đồng, nhưng như vậy còn hơn bị ngắt kết nối và bị phạt tới 70 triệu đồng”, ngư dân Thi chia sẻ.