Nuôi ong mật – nghề dễ nói, khó làm

Sợ nhất là thuốc bảo vệ thực vật

Những tưởng mật ong có thể tự hình thành khi hàng nghìn con ong thợ rời tổ mỗi sáng. Chúng bay đi không cần ai chỉ đường, tìm hoa, hút mật, gom phấn rồi trở về, lặp đi lặp lại suốt cả ngày cho đến khi trời tối. Con người không làm ra mật ong, con người chỉ tạo ra chiếc thùng và giữ cho đàn ong khỏe mạnh. Phần còn lại là nhiệm vụ của đàn ong. Thế nhưng nuôi ong lại không dễ như nhiều người nghĩ.

Ông Hoàng Xuân Thủy (sinh năm 1964, thôn 4, xã Thọ Văn, tỉnh Phú Thọ) – một trong những người sáng lập Tổ nuôi ong khu 4 nói gọn: “Mình cũng chỉ biết quan tâm đến nó thôi nhưng thực tế thì khó lắm”. Câu đúc kết ấy là kết quả của nhiều năm ăn ngủ cùng đàn ong.

Ông Thủy nuôi ong đã chục năm, cùng với ông Đặng Văn Hùng (sinh năm 1964, thôn 4, xã Thọ Văn) và ba thành viên khác lập thành Tổ nuôi ong được 5 – 6 năm nay. Năm người, gần 200 đàn ong nội, cứ cách một ngày lại phải thăm một lần. Thăm để xem đàn ong có bị bệnh không, ong chúa có vấn đề gì không, mật có nhiều chưa…

Theo ông Hùng, hai bệnh chính thường gặp trên đàn ong là thối trùng và sâu bánh tổ, bệnh đến mà không phát hiện kịp là mất cả đàn. Phần lớn kinh nghiệm xử lý của ông Thủy và ông Hùng đến từ thực tế, từ những lần mất đàn đau xót, từ các lớp tập huấn xã mở chứ không phải từ sách vở.

Có một mối nguy mà người nuôi ong nào cũng phải đối mặt là hóa chất. Ong rất mẫn cảm với thuốc bảo vệ thực vật, chỉ cần bà con xung quanh phun thuốc trong vòng vài chục mét là cả đàn có thể chết sạch.

Ông Thủy không nhớ chính xác năm nào nhưng có một buổi sáng mở thùng ra, ong chết chất đống bên trong, không phải một thùng mà nhiều thùng cùng lúc. Mùa đó thời tiết xấu, bà con phun thuốc cho cây trồng nhiều, đàn ong đi kiếm ăn dính thuốc rồi bay về tổ, rồi lả dần.

Không có cách nào cứu những con đã chết, chỉ còn nước rũ sạch, thay cầu mới, cho uống kháng sinh rồi gây đàn lại từ đầu. “Gặp những đợt thời tiết xấu hoặc người ta phun thuốc nhiều là ong bị dính thuốc, phải gây lại đàn”, ông Thủy kể.

Mất đàn vì thuốc là mất cả vụ mật nhưng với người nuôi ong lâu năm, những tổn thất như vậy chỉ là một phần của nghề, không khác gì chuyện bị ong đốt mỗi lần thăm thùng.

Rừng còn thì ong còn

Bị ong đốt rồi cũng quen, mất đàn rồi cũng gây lại được. Nhưng có một thứ mà người nuôi ong không thể bù đắp hay thay thế đó là rừng. Ong nội lấy mật từ hoa rừng tự nhiên, không theo một nguồn hoa đặc trưng nào mà thập cẩm theo mùa. Mùa nào thì mật ong vị ấy, mùa nào thì chăm ong cách ấy.

Mùa nóng phải che bóng râm cho thùng, mở cửa sổ cho thông thoáng, mùa rét phải ủ ấm đàn. Mùa mưa thiếu nguồn hoa thì bổ sung đường, thiếu phấn thì mua phấn hoa từ miền Nam – loại phấn thu từ hoa cà phê mà người nuôi ong trong đó gom lại bán ra. Đàn ong khỏe hay yếu, mật nhiều hay ít phụ thuộc phần lớn vào nguồn hoa rừng xung quanh. Người nuôi ong hiểu điều đó hơn ai hết.

Mùa lấy mật kéo dài từ khoảng tháng 2 đến tháng 7 hàng năm. Tùy thời tiết và nguồn hoa, cứ 10 đến 20 ngày quay mật một lần. Với gần 200 đàn, mỗi lần quay mật Tổ nuôi ong của ông Thủy thu được khoảng 300 lít. Tính cả mùa, mỗi đàn ong khỏe mạnh có thể cho khoảng 10 đến 15 lít mật. Mật bán buôn hiện ở mức 100.000 đồng/lít, qua tay người bán lẻ có thể lên đến 150.000 – 200.000 đồng tùy vùng.

Tổ nuôi ong chọn nuôi ong nội dù biết ong ngoại sản lượng cao hơn. Lý do là mật ong nội đặc hơn, chất lượng tốt hơn rõ rệt. Cả ong nội lẫn ong ngoại đều quạt cánh để làm bay hơi nước trong mật hoa nhưng ong nội kỹ hơn, chỉ đóng nắp bánh tổ khi mật đã thực sự chín.

Ong ngoại năng suất cao, lấy mật nhanh, nhưng đôi khi đóng nắp bánh tổ khi mật chưa đạt độ chín hoàn toàn. Đó là lý do mật ong nội đặc hơn, bảo quản được lâu hơn. Mật chuẩn phải đạt 1,4kg mỗi lít, đó là thước đo mà ông Thủy và ông Hùng nằm lòng.

Theo ông Hán Đức Cường, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Thọ Văn, địa phương đang đặt mục tiêu xây dựng từ 5 đến 10 mô hình nuôi ong mật, phát triển khoảng 700 đến 800 đàn mỗi năm, sản lượng hướng tới 14.000 lít mật/năm. Không chỉ có mật ong, xã còn tính đến các sản phẩm đi kèm như sáp ong và phấn hoa vốn có giá trị kinh tế cao và đang được thị trường ưa chuộng.

Kế hoạch này được xây dựng trên nền tảng tận dụng nguồn hoa tự nhiên từ rừng và cây trồng nông, lâm nghiệp sẵn có, nuôi ong theo hướng an toàn sinh học, hướng tới sản phẩm đặc trưng mang thương hiệu của vùng trung du Phú Thọ.

Từ 5 người góp tay với vài trăm đàn ong, người nuôi ong ở Thọ Văn đang chứng minh vùng đất trung du này còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác và con ong nhỏ bé nếu rừng còn xanh sẽ còn mang về mật ngọt.