Khi nông dân là ‘bác sĩ’ của đồng ruộng

Nếu trước đây nông dân thường quan tâm nhiều đến việc làm sao để cây trồng lớn nhanh, ít sâu bệnh và đạt năng suất cao thì yêu cầu của sản xuất hiện nay đã rộng hơn. Cây trồng phải khỏe, đất phải khỏe, môi trường sản xuất phải được bảo vệ và nông sản phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Sự chuyển dịch đó đang được thể hiện tại TP Quảng Ninh qua việc đẩy mạnh áp dụng quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), kế thừa những kết quả từ chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), đồng thời gắn với nâng cao sức khỏe đất và quản lý dinh dưỡng cây trồng.

Từ diệt sâu sang quản lý hệ sinh thái

Trong sản xuất nông nghiệp, sâu bệnh thường được xem là đối tượng cần loại bỏ. Tuy nhiên, hệ sinh thái đồng ruộng phức tạp hơn rất nhiều. Bên cạnh sinh vật gây hại còn có thiên địch, vi sinh vật có ích và nhiều thành phần khác cùng tồn tại.

Nếu chỉ xử lý bằng thuốc hóa học mỗi khi phát hiện sâu bệnh, người sản xuất có thể giải quyết nhanh một vấn đề trước mắt nhưng đồng thời làm gia tăng áp lực lên môi trường và hệ sinh thái.

Chương trình IPM được triển khai tại Quảng Ninh trong nhiều năm đã giúp thay đổi từng bước cách tiếp cận này. Nông dân được hướng dẫn theo dõi đồng ruộng, nhận diện sinh vật gây hại, sử dụng biện pháp canh tác, biện pháp sinh học và hóa học một cách phù hợp.

Tại các lớp tập huấn về IPM, nông dân được học cả lý thuyết và thực hành trực tiếp trên đồng ruộng. Cán bộ kỹ thuật hướng dẫn kiểm tra từng đối tượng sâu bệnh, từ đó giúp học viên có kiến thức để tiếp tục truyền đạt cho những hộ sản xuất xung quanh.

Kết quả từ mô hình cho thấy cách làm này có thể giảm lượng vật tư hóa học mà không đồng nghĩa với giảm năng suất. Diện tích áp dụng IPM ghi nhận lượng phân bón hóa học giảm 10%, số lần phun thuốc giảm từ 4 xuống còn 2 lần/vụ. Đây là tiền đề để ngành trồng trọt chuyển từ IPM sang IPHM.

IPHM hướng tới mục tiêu tăng cường sức khỏe cây trồng, nâng khả năng chống chịu với sinh vật gây hại và điều kiện thời tiết bất thuận, đồng thời bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường sinh thái và đa dạng sinh học.

Nếu IPM tập trung mạnh vào quản lý dịch hại thì IPHM mở rộng phạm vi sang quản lý tổng thể sức khỏe cây trồng. Đất, nước, dinh dưỡng, giống, sâu bệnh, thiên địch, thời tiết và kỹ thuật canh tác đều được xem xét trong cùng một hệ thống.

Xây dựng cộng đồng sản xuất cùng học tập

Một trong những điểm quan trọng nhất của IPHM là nâng cao năng lực cho người sản xuất. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cán bộ kỹ thuật mỗi khi phát sinh vấn đề, nông dân được hướng dẫn cách quan sát cây trồng, nhận diện sâu bệnh, theo dõi diễn biến dịch hại và đánh giá tình trạng đồng ruộng.

Theo hướng dẫn về IPM trên nền tảng IPHM, nguyên tắc quan trọng là điều tra, dự tính, dự báo để phát hiện sớm dịch hại; không phun thuốc định kỳ, thực hiện “4 đúng”; ưu tiên thuốc sinh học và những loại ít ảnh hưởng tới thiên địch, môi trường.

Tại các lớp học, phương pháp “cầm tay chỉ việc” được chú trọng. Học viên vừa học lý thuyết vừa thực hành trên đồng ruộng. Sau khóa học, những học viên nòng cốt tiếp tục chia sẻ kiến thức với cộng đồng. 

Đây là cách mở rộng chương trình có tính thực tế. Một cán bộ kỹ thuật không thể có mặt trên mọi thửa ruộng mỗi ngày. Nhưng một nông dân đã được trang bị kiến thức có thể trở thành hạt nhân lan tỏa cách làm mới trong cộng đồng.

Những năm gần đây, Quảng Ninh đã đẩy mạnh áp dụng các quy trình sản xuất nông nghiệp an toàn, VietGAP, hữu cơ và quản lý dịch hại tổng hợp trên nhiều cây trồng chủ lực. Không chỉ dừng lại ở việc nâng cao kiến thức cho từng hộ dân, các lớp tập huấn về IPHM còn hướng tới mục tiêu xây dựng cộng đồng sản xuất cùng học tập, cùng áp dụng tiến bộ kỹ thuật. Sau khi tham gia khóa học, nhiều nông dân cam kết chia sẻ kinh nghiệm và kết quả thực tế cho các hộ xung quanh.

“Trước mắt chúng tôi sẽ áp dụng toàn bộ kiến thức đã học vào vườn nhà. Khi thấy hiệu quả rõ ràng, chúng tôi sẽ phổ biến lại cho các hộ trồng na trong khu vực để cùng thực hiện”, ông Nguyễn Văn Khoa ở phường An Sinh chia sẻ. 

Khi ngày càng nhiều người sản xuất biết quan sát và hiểu hệ sinh thái đồng ruộng, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cũng có cơ sở để chuyển từ thói quen sang quyết định dựa trên thông tin.

Thay đổi trên vùng sản xuất

Mục tiêu cuối cùng của IPHM không phải giảm vài lần phun thuốc hay thay một loại phân bón. Điều quan trọng hơn là tạo ra một phương thức sản xuất mới.

Ở đó, nông dân biết đất của mình cần gì, biết cây trồng cần bao nhiêu dinh dưỡng, biết khi nào sâu bệnh cần xử lý, biết bảo vệ thiên địch, biết tận dụng phụ phẩm, biết giảm những đầu vào không cần thiết và quan trọng nhất là biết tính toán hiệu quả kinh tế thay vì chỉ chạy theo năng suất.

Ngành chuyên môn TP Quảng Ninh cũng xác định mục tiêu của các chương trình này là giúp nông dân chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy phát triển kinh tế nông nghiệp nhưng vẫn phải bảo đảm tính bền vững.

Định hướng đó phù hợp với kế hoạch thúc đẩy IPHM đến năm 2030 của Quảng Ninh. Trong năm 2026, chương trình tiếp tục được triển khai trên nhiều cây trồng và địa bàn, từ lúa ở Liên Hòa, Đông Triều đến cây ăn quả ở An Sinh và các lớp tập huấn tại Mạo Khê.

Những lớp học ấy có thể chỉ bắt đầu với vài chục nông dân, nhưng nếu kiến thức được áp dụng đúng và lan tỏa trong cộng đồng, tác động sẽ lớn hơn nhiều so với quy mô ban đầu.

Với TP Quảng Ninh, chuyển từ IPM sang IPHM, đồng thời gắn quản lý sức khỏe cây trồng với nâng cao sức khỏe đất đang mở ra một cách tiếp cận toàn diện hơn cho ngành trồng trọt. Đó là cách để giảm dần sự phụ thuộc vào hóa chất, tiết kiệm chi phí đầu vào, nâng chất lượng nông sản, bảo vệ môi trường và tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.