Giữ đất khỏe cho những vụ lúa đủ đầy
Một vụ lúa có thể đạt năng suất cao, chi phí thấp, nhưng nếu đất đai ngày càng suy giảm độ phì nhiêu, nguồn nước thiếu ổn định, hiệu quả ấy khó duy trì lâu dài. Đây là vấn đề đặt ra khi Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL (Đề án 1 triệu ha lúa) bước vào giai đoạn nhân rộng.
Từ thay đổi kỹ thuật đến liên kết tiêu thụ, sản xuất lúa phát thải thấp đang từng bước hình thành chuỗi giá trị bền vững. Ảnh: Minh Sáng.
Sau những kết quả bước đầu về giảm giống, tiết kiệm phân bón, nước tưới và cải thiện thu nhập, yêu cầu đặt ra không chỉ là sản xuất hiệu quả trong một vụ mà còn phải tạo nền tảng để nông dân duy trì sinh kế trong nhiều năm.
Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cho rằng, muốn phát triển sản xuất lúa phát thải thấp bền vững, trước hết cần quan tâm đến quản lý dinh dưỡng và sức khỏe đất. Trong điều kiện thâm canh nhiều vụ mỗi năm, đất phải liên tục cung cấp dinh dưỡng cho cây lúa.
Nếu chỉ chú trọng năng suất trước mắt mà thiếu giải pháp bổ sung chất hữu cơ, sử dụng phân bón cân đối và cải thiện đặc tính đất, hiệu quả sản xuất lâu dài sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, giảm phân bón không có nghĩa là cắt giảm bằng mọi giá mà phải bón đúng nhu cầu cây trồng, phù hợp với điều kiện đất và quy trình canh tác.
Đây cũng là hướng nghiên cứu được Bình Điền chú trọng và cùng phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao Tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp miền Nam) khi tham gia Đề án 1 triệu ha lúa, cùng với các giải pháp xử lý rơm rạ sau thu hoạch nhằm tận dụng nguồn hữu cơ, hạn chế lãng phí và cải thiện chất lượng đất.
Theo ông Tâm, rơm rạ được xử lý phù hợp có thể trở thành nguồn dinh dưỡng bổ sung cho đồng ruộng. Ngược lại, nếu vùi rơm tươi trong điều kiện ngập nước, thiếu oxy, quá trình phân hủy có thể gây bất lợi cho bộ rễ lúa và làm tăng phát thải khí mê-tan. Do đó, quản lý rơm rạ cần gắn với quản lý nước, dinh dưỡng và thời gian chuẩn bị đất trước khi xuống giống. Các giải pháp phải được thực hiện đồng bộ mới phát huy hiệu quả.
Ông Tâm đặc biệt tâm đắc với thông điệp “Thịnh vượng khởi đầu từ người trồng lúa”. Bởi một nền sản xuất bền vững không thể chỉ được đánh giá bằng diện tích chuyển đổi hay lượng phát thải giảm được mà còn ở khả năng bảo đảm thu nhập và điều kiện sản xuất lâu dài cho nông dân.
Cán bộ kỹ thuật hướng dẫn nông dân áp dụng quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Ảnh: Minh Sáng.
Thực tế triển khai Đề án 1 triệu ha lúa cho thấy người trồng lúa có thể chủ động giảm giống, điều chỉnh lượng phân bón hoặc ghi chép quá trình sản xuất. Tuy nhiên, nhiều yêu cầu khác vượt quá khả năng của từng hộ. Chẳng hạn phương pháp tưới ngập – khô xen kẽ đòi hỏi ruộng lúa phải chủ động cấp và thoát nước. Nếu hệ thống thủy lợi chưa đồng bộ, nông dân khó thực hiện đầy đủ quy trình dù đã được hướng dẫn kỹ thuật.
Theo ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, đây là một trong những trở ngại lớn khi nhân rộng mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
Tại các mô hình do hệ thống khuyến nông phối hợp triển khai, lượng giống gieo sạ giảm từ mức phổ biến 100 – 150kg/ha xuống khoảng 70kg/ha, lượng urê giảm 20 – 40kg/ha. Nhờ áp dụng quy trình mới, thu nhập của nông dân tại các mô hình tăng khoảng 3 – 5 triệu đồng/ha so với phương thức canh tác thông thường.
Những kết quả này cho thấy lợi ích kinh tế có thể song hành với mục tiêu giảm phát thải. Song để nhân rộng, không thể chỉ dựa vào tập huấn hoặc sự chủ động của từng hộ. Cùng với hệ thống khuyến nông đủ năng lực hỗ trợ nông dân, cần từng bước hoàn thiện thủy lợi, giao thông nội đồng, cơ giới hóa và các dịch vụ phục vụ sản xuất. Những vùng chưa chủ động nguồn nước phải có lộ trình chuyển đổi phù hợp, tránh áp dụng máy móc một quy trình cho mọi cánh đồng.
Từ thực tế tham gia Đề án 1 triệu ha lúa, Bình Điền cũng đang mở rộng vai trò từ cung cấp phân bón sang phối hợp với các đơn vị nghiên cứu, cung ứng giống, cơ giới hóa, bảo vệ thực vật và hệ thống khuyến nông để xây dựng giải pháp sản xuất đồng bộ.
Giảm chi phí đầu vào, nâng cao hiệu quả kinh tế là động lực để nông dân tham gia sản xuất lúa phát thải thấp. Ảnh: Minh Sáng.
Theo ông Phan Văn Tâm, doanh nghiệp đang tiếp tục hợp tác với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, khuyến nông địa phương và Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp miền Nam trong nghiên cứu, chuyển giao và triển khai các mô hình. Sự phối hợp này giúp đưa tiến bộ kỹ thuật đến gần đồng ruộng, tạo điều kiện nhân rộng những giải pháp đã chứng minh hiệu quả. Tuy nhiên, nếu đầu ra thiếu ổn định, chi phí chuyển đổi lớn hoặc không được hỗ trợ kịp thời, nông dân sẽ khó duy trì phương thức sản xuất mới.
Không để nông dân tự gánh rủi ro
Chuyển đổi sang sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ đòi hỏi thay đổi tập quán canh tác mà còn đặt ra bài toán chia sẻ chi phí, rủi ro giữa các bên tham gia chuỗi giá trị. Nông dân phải học kỹ thuật mới, điều chỉnh quy trình sản xuất, thậm chí đầu tư thêm thiết bị, trong khi lợi ích kinh tế chưa chắc đến ngay sau vụ đầu tiên. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, quá trình chuyển đổi khó duy trì lâu dài.
Theo ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam, Đề án 1 triệu ha lúa cần được nhìn nhận như một chương trình chuyển đổi tổng thể, kết hợp đồng bộ giữa kỹ thuật canh tác, tổ chức sản xuất, đầu tư hạ tầng và phát triển thị trường.
Việc đào tạo nông dân, củng cố HTX, liên kết doanh nghiệp phải song hành với đầu tư thủy lợi, giao thông nội đồng, cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ. Nếu chỉ thay đổi kỹ thuật mà thiếu hạ tầng, quy trình khó triển khai hiệu quả. Ngược lại, đầu tư công trình nhưng thiếu liên kết sản xuất, tiêu thụ cũng khó phát huy giá trị.
Tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu giúp các hợp tác xã thuận lợi hơn trong áp dụng quy trình canh tác thống nhất. Ảnh: Minh Sáng.
Trong chuỗi liên kết ấy, nông dân trực tiếp sản xuất, HTX tổ chức vùng nguyên liệu, doanh nghiệp cung ứng dịch vụ, chế biến, tiêu thụ, các đơn vị nghiên cứu, khuyến nông hỗ trợ kỹ thuật, Nhà nước tạo điều kiện về chính sách và hạ tầng. Mỗi bên cần thực hiện đúng vai trò, đồng thời chia sẻ trách nhiệm và lợi ích. “Ngành lúa gạo không thể chỉ chạy theo năng suất, sản lượng mà phải hướng đến nâng cao thu nhập cho nông dân, thích ứng với biến đổi khí hậu và duy trì sức sản xuất của đất đai trong dài hạn”, ông Lê Thanh Tùng nói.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, nông dân phải được đặt ở vị trí trung tâm, doanh nghiệp giữ vai trò động lực, khoa học công nghệ là nền tảng. Nhà nước có trách nhiệm kiến tạo chính sách, huy động nguồn lực và hỗ trợ quản trị rủi ro, không để người trồng lúa đơn độc gánh chi phí chuyển đổi xanh.
Theo đó, cần ưu tiên hỗ trợ nông dân tiếp cận kỹ thuật, nâng cao năng lực HTX và thúc đẩy doanh nghiệp liên kết tiêu thụ lúa gạo. Nguồn lực công cần tập trung vào hạ tầng, đào tạo và chuyển giao công nghệ, nhất là những hạng mục vượt khả năng đầu tư của từng hộ. Đồng thời tạo điều kiện để phụ nữ, thanh niên và hộ sản xuất nhỏ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị lúa gạo.
Gieo sạ thưa, quản lý nước và phân bón hợp lý là những thay đổi quan trọng trong quy trình canh tác lúa phát thải thấp. Ảnh: Minh Sáng.
Sau những kết quả bước đầu về giảm chi phí, xây dựng thương hiệu gạo xanh và mở rộng diện tích, Đề án 1 triệu ha lúa đang hướng đến mục tiêu lớn hơn, hình thành vùng sản xuất bền vững, có hạ tầng đồng bộ, thị trường ổn định và sự gắn kết lâu dài giữa doanh nghiệp với nông dân. Chuyển đổi xanh chỉ thực sự thành công khi người trồng lúa được đồng hành, chia sẻ rủi ro và hưởng lợi xứng đáng từ những giá trị mình tạo ra.
“Đây là chương trình có tính đổi mới sáng tạo nổi bật trong khu vực, với cách tiếp cận mà tôi chưa từng thấy ở quốc gia nào khác. Qua theo dõi, tôi nhận thấy Đề án 1 triệu ha lúa đang đạt tiến độ vượt kỳ vọng, thậm chí vượt một số mục tiêu đề ra. Những đổi mới trong kỹ thuật canh tác, tổ chức sản xuất, đặc biệt là cơ chế khuyến khích nông dân tham gia nếu được triển khai thành công có thể trở thành hình mẫu và bài học kinh nghiệm quý báu cho nhiều quốc gia”, TS Vinod Ahuja, đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đánh giá.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
