Từ mô hình trình diễn đến những cánh đồng chuyển đổi
Sau gần 3 năm triển khai, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL (Đề án 1 triệu ha lúa) đang bước qua giai đoạn thử nghiệm ban đầu, từng bước mở rộng những phương thức canh tác mới ra sản xuất.
Mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp cho thấy hiệu quả từ việc áp dụng đồng bộ các tiến bộ kỹ thuật. Ảnh: Tâm Phan.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến tháng 8/2026, diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững, phát thải thấp tại ĐBSCL và Tây Ninh đạt hơn 420.800 ha với trên 175.000 hộ nông dân đăng ký tham gia. Trong đó, hơn 60.000 ha đã thực hiện đầy đủ quy trình, hơn 300 mô hình được triển khai tại các địa phương, tạo cơ sở để nông dân tiếp cận kỹ thuật mới và từng bước thay đổi tập quán sản xuất.
Đằng sau những con số ấy là sự chuyển biến trong cách tổ chức sản xuất lúa của nông dân. Thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm từng hộ, nhiều vùng sản xuất đang được hướng dẫn thực hiện quy trình thống nhất, có sự tham gia của HTX, cán bộ kỹ thuật và doanh nghiệp. Các mô hình bước đầu cho thấy khả năng giảm đáng kể lượng vật tư đầu vào mà vẫn duy trì hiệu quả sản xuất.
Theo báo cáo tổng hợp trong quá trình triển khai Đề án, một số mô hình giảm 30 – 50% lượng giống gieo sạ, 20 – 30% phân bón hóa học và tiết kiệm 20 – 40% nước tưới. Lợi nhuận tăng từ 1,5 đến 9,3 triệu đồng/ha/vụ, tùy điều kiện sản xuất và quy trình áp dụng.
Đây là những kết quả có ý nghĩa thiết thực đối với người trồng lúa, nhất là khi chi phí vật tư nông nghiệp là khoản đầu tư lớn trong mỗi vụ. Tuy nhiên, diện tích áp dụng một phần quy trình kỹ thuật và diện tích thực hiện đầy đủ không thể đánh đồng. Nếu việc giảm giống, giảm phân là những thay đổi tương đối dễ tiếp cận thì việc quản lý nước, xử lý phụ phẩm, ghi chép dữ liệu đồng ruộng và tổ chức sản xuất đồng bộ đòi hỏi nhiều điều kiện khó hơn.
Từ những mô hình trình diễn, quy trình canh tác lúa phát thải thấp từng bước được nhân rộng tại ĐBSCL. Ảnh: Tâm Phan.
Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, một trong những kết quả đáng ghi nhận là sự vào cuộc của các địa phương. Các tỉnh tham gia Đề án đã thành lập ban chỉ đạo, xây dựng kế hoạch hành động và phân công nhiệm vụ cụ thể. Sự chủ động này giúp các hoạt động triển khai không chỉ dừng ở những mô hình riêng lẻ mà từng bước được lồng ghép vào kế hoạch sản xuất của địa phương.
Dù vậy, để chuyển hàng trăm nghìn ha áp dụng một phần kỹ thuật sang vùng sản xuất thực hiện đầy đủ quy trình phát thải thấp vẫn cần giải quyết đồng thời nhiều vấn đề về hạ tầng, tổ chức sản xuất và nguồn lực.
Hạt gạo xanh ra thế giới phải có bằng chứng
Nếu thay đổi phương thức canh tác là bước khởi đầu, xây dựng thương hiệu gạo Việt xanh là một trong những mục tiêu quan trọng để nâng cao giá trị ngành hàng. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Đề án đã ghi nhận những bước đi đầu tiên trong xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” với sự tham gia của Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam.
Đáng chú ý, những lô gạo đầu tiên mang nhãn hiệu này đã được xuất khẩu, đánh dấu bước chuyển từ việc áp dụng quy trình sản xuất mới sang giới thiệu sản phẩm có nhận diện riêng trên thị trường. Tuy nhiên, một nhãn hiệu chỉ có ý nghĩa khi phía sau đó là những thông tin có thể kiểm chứng.
Bà Nguyễn Thị Thu Hương nhấn mạnh: “Khác với cách sản xuất và tiêu thụ truyền thống, gạo phát thải thấp đòi hỏi phải chứng minh được quá trình canh tác, từ lượng giống sử dụng, phân bón, nước tưới đến các biện pháp quản lý rơm rạ và những hoạt động có liên quan đến phát thải khí nhà kính. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với cả nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp”.
Nông dân thu hoạch lúa tại vùng triển khai mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Ảnh: Minh Sáng.
Theo bà Hương, người trồng lúa không chỉ sản xuất theo quy trình mà còn phải ghi chép nhật ký đồng ruộng đầy đủ. Hợp tác xã cần tổ chức, quản lý dữ liệu các thành viên. Doanh nghiệp phải bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc và duy trì chất lượng sản phẩm trong quá trình thu mua, chế biến, tiêu thụ. Đặc biệt, việc xác định lượng giảm phát thải phải dựa trên hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV).
Đây là cơ sở quan trọng để phân biệt giữa sản phẩm được canh tác theo hướng thân thiện với môi trường và sản phẩm có kết quả giảm phát thải được xác nhận theo những yêu cầu cụ thể. Nếu thiếu dữ liệu đáng tin cậy, những cam kết về sản xuất xanh rất khó thuyết phục các đối tác nhập khẩu, nhất là các thị trường ngày càng chú trọng tiêu chuẩn môi trường và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Mới là bước khởi đầu
Để thương hiệu có chỗ đứng lâu dài, điều quan trọng không phải là có bao nhiêu sản phẩm được gắn nhãn mà là khả năng duy trì chất lượng ổn định, truy xuất được nguồn gốc và chứng minh những cam kết về môi trường.
Đây cũng là cơ hội để gạo Việt Nam từng bước chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng, giá bán sang cạnh tranh bằng chất lượng, quy trình sản xuất và những giá trị bền vững. Nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành hiện thực khi toàn bộ chuỗi sản xuất cùng thay đổi thay vì chỉ tập trung vào khâu xây dựng thương hiệu ở cuối chuỗi. Muốn đi xa, không thể để nông dân tự xoay xở.
Giảm chi phí đầu vào, nâng cao hiệu quả kinh tế là động lực để nông dân tham gia sản xuất lúa phát thải thấp. Ảnh: Minh Sáng.
Bên cạnh những kết quả bước đầu, quá trình nhân rộng Đề án 1 triệu ha lúa vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia nhấn mạnh, thách thức không chỉ nằm ở việc chuyển giao kỹ thuật mà còn ở cách giúp nông dân hiểu, tin tưởng và duy trì phương thức sản xuất mới.
Thời gian qua, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao Tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp miền Nam) tổ chức tập huấn, xây dựng tài liệu hướng dẫn, triển khai mô hình trình diễn và các diễn đàn trao đổi nhằm hỗ trợ cán bộ kỹ thuật, hợp tác xã và nông dân tham gia Đề án.
Theo ông Hồng, do mỗi địa phương có điều kiện đất đai, nguồn nước và hạ tầng khác nhau nên một quy trình phát huy hiệu quả ở nơi này chưa chắc có thể áp dụng nguyên vẹn tại nơi khác. Do vậy, cần hướng dẫn người dân áp dụng các biện pháp phù hợp trước, đồng thời từng bước hoàn thiện hạ tầng để tiến tới thực hiện quy trình đồng bộ.
Một khó khăn khác là yêu cầu quản lý thông tin sản xuất. Đối với nhiều hộ trồng lúa, việc ghi chép nhật ký đồng ruộng, gồm lượng vật tư, thời gian tưới tiêu và các công đoạn canh tác vẫn còn khá mới mẻ. Ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao Tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp cho rằng, nông dân cần tập trung thực hiện đúng kỹ thuật và cung cấp thông tin sản xuất. Việc tính toán, đánh giá kết quả giảm phát thải phải có sự hỗ trợ của các đơn vị chuyên môn thay vì đặt toàn bộ trách nhiệm lên người sản xuất.
Cùng với chuyển giao kỹ thuật, hợp tác xã cần được nâng cao năng lực quản lý vùng nguyên liệu, tổ chức dịch vụ và liên kết với doanh nghiệp. Nếu sản xuất theo quy trình mới nhưng đầu ra vẫn bấp bênh, lợi ích kinh tế không rõ ràng, việc duy trì mô hình sẽ gặp khó khăn.
Tổ chức sản xuất theo vùng nguyên liệu giúp các hợp tác xã thuận lợi hơn trong áp dụng quy trình canh tác thống nhất. Ảnh: Minh Sáng.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào việc tăng diện tích tham gia hay ứng dụng những tiến bộ kỹ thuật riêng lẻ. Điều cần thiết là đổi mới đồng bộ từ tổ chức sản xuất, liên kết chuỗi giá trị đến huy động nguồn lực và phát triển thị trường. Đặc biệt, nông dân không thể là bên duy nhất gánh chịu chi phí và rủi ro trong quá trình chuyển đổi. Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và các đối tác phát triển cần có cơ chế phối hợp, chia sẻ trách nhiệm phù hợp.
Ông Hiệp lưu ý các đơn vị thuộc Bộ phải chủ động rà soát nhiệm vụ, chuẩn bị chương trình hành động và sẵn sàng triển khai ngay khi nội dung điều chỉnh Đề án 1 triệu ha lúa được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Để phát triển vùng lúa chất lượng cao, phát thải thấp trên quy mô lớn, ngoài kỹ thuật còn cần hạ tầng thủy lợi, giao thông phục vụ sản xuất, cơ giới hóa, hệ thống quản lý dữ liệu và nguồn tài chính ổn định. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xúc tiến đề xuất điều chỉnh Quyết định số 1490 về Đề án 1 triệu ha lúa nhằm tạo điều kiện cho giai đoạn triển khai tiếp theo.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
