Gieo lại giấc mơ trên vùng đất đỏ

Buổi sáng ở vùng đất đỏ bazan, chị Nguyễn Thị Thu Trang (sinh năm 1990, phường An Bình, tỉnh Gia Lai) rót cho chúng tôi một ly trà thảo dược do chính tay mình làm ra. Chén trà thơm nhẹ, vị ngọt dịu tự nhiên. Chị cười, bảo rằng phía sau vị trà ấy là cả một hành trình dài, có những ngày tưởng như phải bỏ cuộc, nhưng rồi chính những lần vấp ngã lại khiến chị hiểu hơn về con đường mình muốn đi.

Tư duy mới từ những lần vấp ngã

Trở về Gia Lai cách đây 9 năm, Trang mang theo tấm bằng thạc sĩ sinh học và một ý tưởng giản dị: Làm ra những sản phẩm thảo dược sạch, có chất lượng từ chính vùng đất quê hương. Chị bắt tay vào làm, tự tìm tòi, thử nghiệm, gây dựng vùng nguyên liệu và từng bước hiện thực hóa giấc mơ của mình.

Nhưng con đường khởi nghiệp không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Chỉ trong 3 năm đầu, dự án 2 lần đổ vỡ. Vườn cây, công sức, vốn liếng tích cóp cạn dần. Khi ấy, Trang phải trở lại TP.HCM làm việc để trả những khoản nợ còn dang dở.

Điều gì đã khiến cô gái trẻ ấy một lần nữa quay về? Trang cười nhẹ: “Đó là tình yêu với nông nghiệp, cảm giác thôi thúc phải trở về quê hương để tiếp tục những việc còn dang dở. Nhưng sâu xa hơn, tôi muốn mang về một cách làm nông nghiệp mới, một mô hình kiểu mẫu để góp phần thay đổi tư duy sản xuất của bà con trong vùng”.

Chị nhận ra không thể mãi trồng một loại cây rồi chờ đến mùa thu hoạch mới nghĩ đến chuyện bán cho ai. Nông nghiệp muốn đi xa phải bắt đầu từ thị trường, từ tiêu chuẩn chất lượng, vùng nguyên liệu và khả năng chế biến. Từ suy nghĩ ấy, chị chuyển hướng sang nghiên cứu, phát triển các sản phẩm chế biến sâu từ dược liệu thay vì chỉ trồng rồi bán nguyên liệu thô.

“Bài học xương máu cho thấy phải có định hướng thị trường, không thể phụ thuộc vào việc thu mua đơn lẻ. Nếu không, cây dược liệu cũng như nhiều cây trồng khác rất khó tạo ra giá trị tốt”, Trang chia sẻ.

Từ một người từng nếm trải thất bại, Trang bắt đầu học cách nhìn cây dược liệu bằng một góc nhìn khác. Không chỉ là cây trồng, đó phải là một sản phẩm hàng hóa. Không chỉ có người trồng mà phải có doanh nghiệp, thị trường và cả một chuỗi giá trị phía sau.

Trang thừa nhận mình chưa có nhiều kinh nghiệm về thị trường dược liệu. Chị chọn cách bắt đầu từ những gì quê hương đang có, tập trung phát triển các sản phẩm chế biến sâu từ đinh lăng, nấm linh chi… Rồi những chuyến đi hội chợ trong nước và quốc tế mở ra thêm nhiều cánh cửa. Ở đó, Trang gặp những khách hàng cần gia công, những đối tác tìm kiếm sản phẩm chế biến sâu và quan trọng hơn, chị được nghe thị trường nói về những gì họ thực sự cần.

“Khách hàng cần gì mình phải sản xuất cái đó, chứ không thể sản xuất đại trà rồi mới đi tìm đầu ra”, Trang nói.

Giữ dược tính, nâng giá trị cây thuốc

Với cây dược liệu, Trang cho rằng thứ quyết định giá trị nằm ở dược tính. Mỗi loài cây có một “tính cách” riêng, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng khác nhau. Bởi vậy trước mỗi vụ trồng, Trang tìm hiểu kỹ mảnh đất quê mình, xem nơi đây thích hợp với loài dược liệu nào rồi mới quyết định xuống giống. Trên những luống cây, các chế phẩm sinh học được ưu tiên sử dụng, phân bón hóa học được hạn chế thấp nhất nhằm hướng đến vùng nguyên liệu an toàn, giữ được giá trị vốn có của cây thuốc.

Nhưng cây lớn lên, xanh tốt ngoài đồng vẫn chưa phải là đích đến. Khi cây thuốc rời khỏi ruộng, một hành trình khác bắt đầu. Thời điểm thu hái, cách sơ chế, kỹ thuật sấy đều phải được tính toán kỹ lưỡng. Với dược liệu, chỉ một chút khác biệt về thời điểm hay nhiệt độ cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng.

“Thu hoạch đúng thời điểm và đưa vào hệ thống sấy đúng kỹ thuật, cây dược liệu sẽ tạo ra giá trị khác hẳn”, Trang chia sẻ.

Có lẽ cũng từ đó, Trang không muốn những cây thuốc quê mình chỉ nằm lại trong những bó dược liệu phơi khô. Cùng với một số dược sĩ trong đội ngũ nghiên cứu, Trang tìm cách đưa những giá trị của y học cổ truyền vào những sản phẩm gần gũi hơn với cuộc sống hiện đại.

Trà hòa tan là một ví dụ. Dược liệu thô được cô đặc thành cao rồi phát triển thành dạng cốm. Một sự thay đổi về hình thức, nhưng phía sau đó là cả một cách nghĩ: làm sao để cây thuốc trở nên tiện dụng hơn, dễ tiếp cận hơn và có thể bước vào đời sống thường ngày.

Từ một xưởng sản xuất nhỏ, Trang gây dựng Công ty TNHH Dược thảo LiLa. Cơ sở sản xuất từng bước được đầu tư, hoàn thiện theo tiêu chuẩn ISO 22000:2018. Đến nay, LiLa đã phát triển 10 sản phẩm OCOP từ dược liệu như trà bạc hà, trà hoa cúc, trà thảo mộc… Với Trang, tiêu chuẩn là những “hàng rào” cần thiết để kiểm soát chất lượng, bảo đảm mỗi sản phẩm đến tay người tiêu dùng đều có quy trình sản xuất chặt chẽ.

Trăn trở với nền nông nghiệp quê nhà

Sau những câu chuyện về sản phẩm, máy móc hay tiêu chuẩn, điều khiến Trang trăn trở nhất vẫn là vùng đất quê nhà.

Chị muốn nhìn thấy những cánh đồng dược liệu được tổ chức bài bản hơn, người dân không còn sản xuất theo kiểu mạnh ai nấy làm, đến mùa thu hoạch mới thấp thỏm tìm đầu ra. Với Trang, cây dược liệu phải trở thành một ngành hàng thực sự, có vùng nguyên liệu, có tiêu chuẩn, có doanh nghiệp đồng hành và quan trọng nhất là có thị trường.

Hàng chục ha mô hình điểm đang được LiLa xây dựng theo hướng liên kết chuỗi. Ở đó, Trang không bắt đầu bằng câu hỏi người dân nên trồng cây gì, mà bắt đầu bằng một câu hỏi ngược lại: thị trường đang cần gì?

Từ câu trả lời ấy, chị tìm hiểu yêu cầu về nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sản xuất, rồi quay trở lại hướng dẫn người dân. Sợi dây liên kết cứ thế được nối dần, từ cánh đồng đến nhà máy, từ người trồng đến người tiêu dùng.

“Con đường liên kết sẽ là hành trình rất dài bởi người dân nơi đây vẫn quen sản xuất nhỏ lẻ. Vì vậy, để tạo ra liên kết, mình phải là người dẫn dắt, cầu nối giữa người dân và thị trường”, Trang bộc bạch.

Đó không phải là con đường dễ đi. Nhưng Trang đã từng đi qua những ngày khó khăn nhất của hành trình khởi nghiệp nên có lẽ chị hiểu hơn ai hết, muốn đi xa không thể chỉ dựa vào nhiệt huyết.

“Mình là thế hệ trẻ, phải có tinh thần tiên phong, dám nghĩ khác, làm khác để tạo ra những điều mới mẻ trong nông nghiệp. Muốn thay đổi nền sản xuất nhỏ lẻ, trước hết phải thay đổi tư duy. Mọi người cùng hỗ trợ nhau, cùng chia sẻ và cùng phát triển, khi đó mới có thể tạo dựng một cộng đồng nông nghiệp bền vững”, Trang bộc bạch.

Công ty TNHH Dược Thảo LiLa hiện đang liên kết với các hộ dân trồng hàng chục ha dược liệu như hoa cúc, bạc hà, kim ngân hoa, sâm Ấn Độ, sâm Bố Chính, dâu tằm… Từ đó, doanh nghiệp phát triển 9 sản phẩm OCOP 3 – 4 sao, từng bước đưa dược liệu vào chế biến sâu, nâng giá trị và mở rộng thị trường.