Người ‘ngược gió” ở thượng nguồn Long Đại

‘Ngược gió’

Năm 2023, bà Võ Thị Thi tại xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị thành lập Hợp tác xã Sản xuất dịch vụ nông nghiệp tổng hợp Trường Sơn (HTX Trường Sơn), với 8 thành viên. Tài sản lớn nhất của HTX không phải là nguồn vốn mà chính là diện tích đất bãi bồi thượng nguồn sông Long Đại trước đây trồng lạc, đậu, ngô… Lâu nay, đồng bào vốn quen với việc dùng phân bón hóa học, thuốc BVTV để nâng cao năng suất.

Nhưng, với bà Thi, khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm hơn đến chất lượng nông sản, đó cũng là lúc đồng bào cần thay đổi cách làm. Bà đi tham quan, học hỏi các mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ, liên kết với các đơn vị thu mua chế biến xuất khẩu để tìm đầu ra cho sản phẩm. Diện tích sản xuất nông nghiệp hữu cơ tăng dần theo thời gian, nông sản được các đối tác ký hợp đồng bao tiêu với giá cao hơn thị trường.

Giờ đây, khi vùng sản xuất của HTX Trường Sơn đã có trên 52 ha được cấp chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn châu Âu (EU), nghĩ về con đường đã đi qua, bà Thi vẫn ví mình là “chuột bạch”.

“Cái gì mới, tôi lại đưa về thử nghiệm trên diện tích đất của mình, thua lỗ thì âm thầm chịu thiệt, khi thành công mới triển khai cho các hộ xã viên làm rồi lan tỏa dần. Nhưng, để bà con làm theo, đó cũng là cả một câu chuyện lớn”, bà Thi tâm sự.

Trước đó, khi tham quan những vườn sâm Bố Chính tại Thị trấn Nông trường Việt Trung, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình (nay là xã Nam Trạch, tỉnh Quảng Trị), bà Thi nghĩ, sâm Bố Chính có thể đưa về trồng trên đất bãi ở thượng nguồn sông Long Đại. Nhưng cái gì có giá trị, hẳn không phải dễ làm. Đó là điều khiến bà đắn đo.

“Tôi đánh liều mua giống về trồng thử 3 sào (1.500m2) trên đất bãi. Kết quả phân tích của các đơn vị kiểm định cho thấy, chất lượng sâm không thua kém sản phẩm trồng tại thị trấn Nông trường Việt Trung. Vụ đầu tiên gia đình tôi bán được 24 triệu đồng, trừ chi phí vật tư, tôi thu về gần 20 triệu đồng. Rất may là tôi thắng lớn 2 vụ liên tiếp như thế nên niềm tin cũng lớn dần”, bà Thi phấn khởi.

Không chỉ cho hiệu quả kinh tế cao, sâm Bố Chính rất phù hợp với đất bãi, khí hậu vùng thượng nguồn sông Long Đại và chỉ cần sử dụng phân hữu cơ, phủ nilon dưới gốc. Các đối tượng sâu bệnh hại gần như không xuất hiện. Sâm Bố Chính không chịu được ngập úng nên cần phải gieo trồng vào tháng 11-12 hàng năm và thu hoạch trước tháng 7 năm sau để tránh được mưa dầm. Củ sâm sau khi thu hoạch được sơ chế, bảo quản dài ngày rồi chế biến thành sâm Bố Chính mật ong đại ngàn Trường Sơn, đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao.

Đến nay, HTX Trường Sơn đã trồng 2 ha sâm Bố Chính. Ngoài ra, các sản phẩm khác đạt tiêu chuẩn hữu cơ châu Âu như mè, đậu, lạc… cũng được HTX thu mua với giá cao hơn thị trường 30-50% để cung ứng cho các đối tác trong nước chế biến hạt dưỡng hoặc bán tại các siêu thị trong và ngoài tỉnh.

Ba tấn lạc rang ra ‘biển lớn’

Không chỉ diện tích đất của các xã viên HTX, bà Thi còn muốn biến toàn bộ đất bãi của 120 hộ dân (60% là đồng bào dân tộc Bru Vân Kiều) tại các thôn Thường Sơn, Đá Chát, Bến Đường trở thành vùng sản xuất hữu cơ hàng hóa dựa trên các sản phẩm chủ lực lâu nay như lạc, đậu, mè… Điều đó vấp phải không ít khó khăn bởi đồng bào chỉ nói đến năng suất trong các cuộc họp.

“Khó lắm! Đồng bào thấy năng suất giảm, công lao động tăng trong khi số người làm nông đang ít dần. Nguồn phân chuồng để ủ phân hữu cơ khan hiếm do đa phần đồng bào chăn nuôi trâu bò thả rông… Đó là những cái khó khiến con đường đến với nông nghiệp hữu cơ gặp nhiều trở ngại”, ông Hồ Thuần, hộ dân có 0,5 ha đất bãi được chứng nhận hữu cơ châu Âu cho hay.

Nhưng bà Thi lại chứng minh cho đồng bào thấy, năng suất chỉ là cái được trước mắt. Điều quan trọng là hiệu quả, là giá trị mang lại trên mỗi đơn vị diện tích.

“Năng suất một số cây trồng hữu cơ thấp hơn hoặc ngang bằng sản xuất truyền thống nhưng đổi lại, giá bán cao hơn 30-50% nên thực tế, hiệu quả kinh tế trên đơn vị diện tích tăng 15-30%, toàn bộ nông sản được HTX thu mua, không phải lo đầu ra. Đến nay, 100% hộ dân có đất bãi tại bản Thường Sơn cũ (nay là bản Đoàn Kết) đã trồng theo quy trình hữu cơ châu Âu”, ông Thuần cho biết thêm.

Để giải quyết vấn đề vật tư đầu vào, HTX Trường Sơn đã liên kết với các đơn vị đưa nguồn phân hữu cơ về cung ứng trả chậm cho đồng bào. Những hộ tham gia chuỗi liên kết phải tuyệt đối tuân thủ nghiêm ngặt quy trình, cỏ dại được xử lý thủ công; sâu bệnh dược kiểm soát bằng chế phẩm sinh học; đất được cải tạo bằng phân hữu cơ. Các hộ dân đều có sổ ghi chép chi tiết từng khâu từ gieo trồng, chăm sóc đến thu hoạch…

 “Trước đây, lạc chỉ bán được 10-12.000 đồng/kg, nay đạt tiêu chuẩn hữu cơ châu Âu thì tăng lên 14-15.000 đồng/kg (lạc tươi tại ruộng). Các sản phẩm khác như mè, đậu…, giá bán cũng tăng lên 30- 50%. Thấy được điều đó, số hộ đăng ký sản xuất hữu cơ đang ngày càng tăng”, bà Thi chia sẻ.

Theo bà Thi, trong mối liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, doanh nghiệp đóng vai trò hết sức quan trọng. Từ năm 2024, Công ty CP Thế giới hạt dưỡng HANUTI đã đồng hành cùng HTX chuyển giao kỹ thuật, xây dựng quy trình sản xuất, thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ đến bao tiêu sản phẩm và phát triển thị trường. HTX, doanh nghiệp đã đóng vai trò “đầu kéo” thúc đẩy quá trình sản xuất nông sản sạch của người dân.

Tháng 8/2025, sau quá trình thẩm định nghiêm ngặt, từ điều kiện đất đai, nguồn nước, quy trình sản xuất đến hệ thống kiểm soát nội bộ, tổ chức quốc tế ACT đánh giá và cấp chứng nhận đạt tiêu chuẩn hữu cơ châu Âu cho trên 52 ha đất sản xuất của 120 hộ dân tại HTX Trường Sơn. Cuối năm 2025, Công ty CP Thế giới hạt dưỡng HANUTI đã xuất thử nghiệm 3 tấn lạc rang hữu cơ sang thị trường Úc và đang tiếp tục đàm phán mở rộng sang châu Âu, Mỹ và Nhật Bản.

Ông Hoàng Mạnh Hà, Chủ tịch UBND xã Trường Sơn cho biết, để thúc đẩy sản xuất nông sản hữu cơ, địa phương đã hỗ trợ một phần giống và 10 triệu đồng cho mỗi chứng nhận hữu cơ được cấp; phối hợp với HTX và doanh nghiệp trong việc quy hoạch vùng trồng, từng bước hình thành vùng chuyên canh. Địa phương cũng đang hướng tới mục tiêu mở rộng diện tích hữu cơ lên 100 ha trong thời gian tới.