Đột phá từ mô hình lúa giảm phát thải ở Lâm Đồng

Tiết kiệm vật tư, kiểm soát sâu bệnh và nâng cao năng suất

Trước áp lực ngày càng lớn của tình trạng biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, cùng với thực trạng giá cả vật tư nông nghiệp, phân bón hóa học và chi phí lao động không ngừng gia tăng, việc tìm kiếm một hướng đi mới cho cây lúa là yêu cầu cấp thiết.

Nhằm giải quyết bài toán này, trong vụ hè thu năm 2026, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng đã triển khai mô hình “Sản xuất lúa an toàn giảm phát thải khí nhà kính” trên tổng diện tích 28 ha với 40 hộ nông dân tham gia. Mô hình thực hiện tại 3 địa phương gồm: xã Hàm Thuận Bắc (15 ha/19 hộ), xã Hàm Liêm (10 ha/14 hộ) và xã Hàm Thuận (3 ha/7 hộ). Mục tiêu của chương trình là chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, áp dụng đồng bộ cơ giới hóa từ khâu làm đất, gieo sạ, phun thuốc bảo vệ thực vật bằng máy bay không người lái đến thu hoạch, qua đó giúp nông dân giảm chi phí, bảo vệ môi trường và nâng cao sức cạnh tranh cho hạt gạo.

Để đảm bảo nông dân nắm vững quy trình canh tác mới, công tác đào tạo và truyền thông được chú trọng đặc biệt. Cán bộ nông nghiệp đã tổ chức 3 lớp tập huấn kỹ thuật cho 90 lượt nông dân, cùng 3 cuộc hội thảo đầu bờ thực tế vào thời điểm lúa chuẩn bị thu hoạch cho 120 đại biểu và người dân tham dự. Cùng với đó, hệ thống pano tuyên truyền cũng được xây dựng nhằm lan tỏa phương pháp canh tác xanh. Các hộ gia đình tham gia mô hình được nhà nước hỗ trợ 50 – 70% kinh phí mua giống lúa nguyên chủng HG 12, phân hữu cơ vi sinh, phân urê, lân, kali và thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

Theo ông Nguyễn Đức Thiên, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng, sự thay đổi lớn nhất trong tư duy canh tác thể hiện ở khâu gieo giống. Bằng việc đưa máy sạ cụm vào đồng ruộng với định mức 100 kg giống/ha, mô hình giúp nông dân giảm hơn 50% lượng lúa giống so với thói quen sạ lan 220 – 250 kg/ha truyền thống. Lượng giống thưa kết hợp bón lót 1.200 kg phân hữu cơ vi sinh và 200 kg phân lân trên mỗi ha giúp đất giàu dinh dưỡng, tơi xốp. Thêm vào đó, việc áp dụng phương pháp tưới ướt khô xen kẽ đã kích thích bộ rễ lúa ăn sâu, giúp cây đẻ nhánh khỏe, thân cây cứng cáp và tăng cường tối đa khả năng chống chịu đổ ngã khi gặp mưa bão.

Mặc dù vụ hè thu năm nay chứng kiến nắng nóng gay gắt kéo dài xen kẽ mưa lớn liên tục khiến sâu đục thân, sâu cuốn lá, lem lép hạt và ốc bươu vàng phát sinh, nhưng diện tích lúa trong mô hình vẫn đứng vững. Tỷ lệ nhiễm bệnh đạo ôn lá và đạo ôn cổ bông chỉ 1%, bệnh bạc lá giai đoạn trổ chín dừng ở 2 – 4%. Đặc biệt, nhờ sạ thưa và bón phân hữu cơ cân đối, bộ lá đón nhận đủ ánh sáng nên rầy nâu hoàn toàn không xuất hiện tại mô hình. Số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm chi phí 15- 21%, trung bình mỗi vụ chỉ cần phun phòng ngừa – 4 lần thay vì 5 – 6 lần như trước.

Mặc dù mật độ gieo sạ thưa làm số bông/m² của giống HG 12 thấp hơn ruộng đại trà 79-83 bông, nhưng số hạt chắc/bông lại cao hơn 20-22 hạt. Nhờ số hạt chắc đạt 99-100 hạt/bông, năng suất lúa tươi thực thu đạt 70 tạ/ha, cao hơn sạ lan đối chứng 4-5 tạ/ha.

Động lực nhân rộng vùng xanh

Hạch toán kinh tế mang lại niềm vui lớn cho nông dân. Dù mô hình phát sinh chi phí bón lót phân hữu cơ (khoảng hơn 5,4 triệu đồng/ha) và tiền thuê máy sạ cụm, nhưng tổng chi phí sản xuất vẫn giảm đáng kể nhờ cắt giảm gần 50% tiền lúa giống, giảm phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và công phun thuốc.

Với giá lúa tươi ổn định 5.800-6.000 đồng/kg, lợi nhuận của nông dân trong mô hình tăng trưởng vượt bậc. Tại xã Hàm Thuận Bắc, lợi nhuận ròng đạt 10,7 triệu đồng/ha, tăng 39,8% so với ruộng đối chứng. Tại xã Hàm Thuận, lợi nhuận đạt 12 triệu đồng/ha, tăng 37%. Tại xã Hàm Liêm, lợi nhuận đạt 11,9 triệu đồng/ha, tăng 43,4%. Mức lợi nhuận này hoàn toàn có thể cao hơn nếu giai đoạn đầu vụ gieo sạ không gặp mưa lớn ngập úng 1 đến 3 ngày làm hạt giống bị vùi lấp, trôi dạt khiến bà con tốn thêm chi phí dặm lại và làm cỏ.

Không chỉ dừng lại ở hiệu quả kinh tế, mô hình còn tạo chuyển biến sâu sắc về môi trường và nhận thức xã hội. Việc ưu tiên phân bón hữu cơ vi sinh, thuốc bảo vệ thực vật sinh học, tuân thủ thời gian cách ly và thu gom bao bì bỏ vào bể chứa quy định đã làm sạch đồng ruộng, bảo vệ sức khỏe người sản xuất và tạo ra hạt gạo an toàn cho thị trường.

Từ thành công này, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng kiến nghị UBND các xã tiếp tục duy trì và mở rộng diện tích gieo sạ thưa, bón phân hữu cơ, cơ giới hóa đồng bộ trong các mùa vụ tới để nhân rộng mô hình canh tác lúa giảm phát thải nhà kính. Việc tiếp tục bố trí canh tác thử nghiệm giống lúa nguyên chủng HG 12 qua nhiều vụ mùa sẽ giúp đánh giá toàn diện tính thích nghi, làm cơ sở đưa vào cơ cấu giống chủ lực để phát triển nông nghiệp bền vững.