Một vụ hè thu buồn

Xôi hỏng bỏng không

Theo chân ông Nguyễn Trọng Hương, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Giai Lạc (tỉnh Nghệ An) thăm đồng, thấy rõ tình hình lúa vụ hè thu năm nay quá ảm đạm. Thật đáng buồn khi năng suất, chất lượng lúa hè thu trên địa bàn xã tụt giảm mạnh so với cùng kỳ. Diện tích gieo sớm hay những trà gieo muộn đều chung một kết cục, chỉ khác nhau về mức độ thiệt hại.

Lý giải thực trạng, ông Nguyễn Trọng Hương cho biết: “Nguyên nhân mất mùa không phải do giống mà chủ yếu do thời tiết bất thuận. Giai đoạn lúa làm đòng gặp nắng nóng kéo dài, kết hợp hạn hán, thiếu nước cục bộ. Việc thiếu nước một phần do người dân không thâm canh như trước, hộ làm hộ bỏ hoang, gieo cấy lẻ tẻ khiến mương máng thủy lợi không đảm bảo, nước không dẫn về đến nơi. Đến thời điểm lúa trổ, nhất là trà 2 lại gặp mưa thường xuyên làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình sinh trưởng của cây lúa.

Thời tiết bất thuận cũng tạo điều kiện cho các sinh vật gây hại phát sinh, qua ghi nhận thấy xuất hiện sâu đục thân, bệnh khô vằn, leo lép hạt khá phổ biến. Vụ này toàn xã Giai Lạc gieo cấy 392ha, chỉ đạt khoảng 30% kế hoạch. Trong đó khoảng 280ha nhiễm sâu bệnh (200ha thiệt hại từ 30 – 70%). Nhìn chung năng suất lúa vụ này thấp, nông dân rất buồn nản”.

Gương mặt lộ rõ vẻ chán chường, lão nông Phan Văn Thiên, trú xóm Phúc Thành, xã Giai Lạc thừa nhận tình hình vụ lúa hè thu năm nay không như mong đợi.

“Gia đình tôi gieo cấy 1 mẫu, chủ yếu dùng giống Khang Dân, nếp, lịch thời vụ, quy trình sản xuất áp dụng đúng như khuyến cáo. Giai đoạn đầu lúa sinh trưởng ổn định nhưng về sau lại rẽ theo chiều hướng khác. Dự kiến đến đầu tháng 9 lúa sẽ thu hoạch đại trà nhưng lúa hiện vẫn thẳng đứng như cờ, bông lem lép quá nhiều. Không chỉ riêng nhà tôi mà nhiều hộ khác cũng chung tình cảnh, vụ này cơ bản xôi hỏng bỏng không, lỗ nặng”, ông Thiên buồn bã.

Cách đó không xa, bà Lê Thị Kiều đang tất bật thăm đồng dù trời đổ nắng chang chang. Thấy ông Nguyễn Trọng Hương – Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Giai Lạc đi kiểm tra tình hình, bà Kiều thở dài bảo: “Tới đây nếu còn bám đồng bám ruộng thì phải tính toán phương án tối ưu để giảm thiểu rủi ro cho bà con, nếu thấy cần thiết thì cơ cấu lại bộ giống phù hợp hơn, chứ nông dân đổ mồ hôi, sôi công sức, ròng rã hàng tháng trời mà đổi lại thành quả thế này thì bạc bẽo quá.

Cùng vị trí, cùng diện tích canh tác nhưng vụ này thất thu nặng, năng suất cùng lắm chỉ bằng phân nửa năm trước, lúa lép kẹp thế kia thì chất lượng hạt thóc cũng chẳng đảm bảo”.

Trên 6.000ha lúa có tỷ lệ lép, lửng cao

Theo số liệu thống kê từ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Nghệ An, vụ hè thu – mùa năm 2026 toàn tỉnh gieo cấy trên 68.000ha, trong đó diện tích lúa hè thu trên 48.000ha, còn lại là lúa mùa. Tính đến ngày 15/8, tổng diện tích lúa đã trỗ đạt trên 40.000ha, một số diện tích trỗ sớm đã bắt đầu tiến hành thu hoạch, chủ yếu tập trung tại địa bàn các huyện Yên Thành, Diễn Châu cũ.

Qua theo dõi, đánh giá từ đầu vụ đến nay cho thấy trên lúa hè thu xuất hiện nhiều sinh vật gây hại như chuột, sâu cuốn lá nhỏ, khô vằn, sâu đục thân, nhện gié, bệnh lem lép hạt…, mức độ phát sinh gây hại gia tăng so với năm trước.

Lường trước nguy cơ, đồng thời nhằm hạn chế thấp nhất rủi ro, thiệt hại cho nông dân, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Nghệ An đã ban hành phương án theo dõi và phòng trừ sâu bệnh hại để các địa phương xây dựng kế hoạch ứng phó. Trong tháng 7/2026, đơn vị này đã ban hành 2 văn bản hướng dẫn phòng trừ các đối tượng sâu bệnh hại chính trên lúa như sâu đục thân, sâu cuốn lá nhỏ, nhện gié, bệnh lem lép hạt.

Dù đã chủ động nhưng với điều kiện thời tiết diễn biến bất lợi, lại thiếu hụt lực lượng “chân rết” bám sát cơ sở, cùng với đó là tư tưởng “làm cho có” để giữ ruộng là chính, thiếu quan tâm đầu tư chăm sóc của một bộ phận nông dân khiến tình hình sản xuất lúa vụ hè thu – mùa năm nay ở nhiều địa phương gặp khó khăn, thất thu. 

Qua kiểm tra đánh giá và báo cáo sơ bộ từ các địa phương, đến ngày 14/8, toàn tỉnh Nghệ An có trên 6.000ha lúa có tỷ lệ lép, lửng cao trên 30%, phân bổ phần nhiều trên những diện tích lúa trỗ trước ngày 1/8 thuộc các xã Yên Thành, Hợp Minh, Quan Thành, Vân Tụ, Giai Lạc, Tân Châu, Châu, Minh Châu, Thuần Trung, Văn Kiều… Với diễn biến lúc này, cơ quan chuyên môn không loại trừ khả năng diện tích lúa bị lép cao sẽ tiếp tục tăng trong thời gian tới, nhất là đối với các diện tích trỗ sau ngày 2/8.

Qua nắm bắt thực tế trên ruộng đồng ghi nhận triệu chứng hạt lúa bị lép lửng gồm hạt lép, lửng vỏ trấu có màu xanh, màu vàng và màu thâm đen. Hiện tượng này xuất hiện đại trà trên nhiều giống lúa khác nhau, trong đó các giống Khang Dân 18, TBR 97… là những giống trỗ sớm, có diện tích gieo cấy lớn nên bị thiệt hại nhiều hơn so với các giống khác.

Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An xác định có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc lúa lép. Trước tiên, về khía cạnh khách quan là điều kiện thời tiết giai đoạn lúa làm đòng, trỗ gặp thời tiết nắng nóng kèm gió phơn Tây Nam khô nóng (nhiệt độ trung bình tháng 7 cao hơn 0,5 – 1 độ C, nhiệt độ tối thấp cao hơn 0,5 – 2 độ C so với trung bình nhiều năm). Riêng khoảng thời gian giữa tháng 7 xảy ra nắng nóng cục bộ tại vùng đồng bằng và trung du, ẩm độ không khí tối thấp dao động từ 41 – 52%.

Thời kỳ lúa trỗ đến giai đoạn ngậm sữa gặp mưa kéo dài, lượng mưa tháng 7 phổ biến cao hơn 50 – 80% so với trung bình nhiều năm. Đặc biệt từ ngày 25/7 – 10/8 vốn là thời kỳ trà lúa hè thu vùng thấp trũng trỗ đến ngậm sữa nhưng liên tục gặp mưa.

Điều kiện thời tiết nóng ẩm thời kỳ lúa làm đòng đến chín sữa tạo môi trường thuận lợi cho một số sâu bệnh (vi khuẩn, nấm, nhện gié) phát sinh, từ đó gây hiện tượng đen, lép, lửng hạt.

Về nguyên nhân chủ quan, giá vật tư tăng cao khiến việc đầu tư cho sản xuất và phòng trừ sâu bệnh hại của nông dân phần nào bị hạn chế, một bộ phận chưa chủ động áp dụng phương án ứng phó dù cơ quan chuyên môn đã hướng dẫn, khuyến cáo và tổ chức tập huấn từ trước. Ngoài ra, thói quen sử dụng thóc thịt làm giống gieo cấy vụ hè thu cũng là yếu tố gia tăng rủi ro.