Gỡ những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm

Tình trạng nông dân bỏ ruộng, đất nông nghiệp sản xuất manh mún, thiếu liên kết đang là rào cản lớn đối với quá trình phát triển nền nông nghiệp hiện đại. Trong bối cảnh yêu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp ngày càng cao, Luật Đất đai năm 2024 đã thiết kế nhiều cơ chế mới nhằm khuyến khích tập trung, tích tụ đất đai, đồng thời có chế tài mạnh đối với hành vi bỏ hoang đất sản xuất.

Những định hướng tiếp tục được đặt ra trong Nghị quyết số 21-NQ/TW của Hội nghị Trung ương khóa XIV đang mở ra kỳ vọng hoàn thiện hơn nữa chính sách đất đai, tạo dư địa cho nông nghiệp quy mô lớn và sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai.

Nhiều quy định mang tính đột phá

Theo bà Đoàn Thị Thanh Mỹ, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đất đai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Luật Đất đai năm 2024 đã có nhiều quy định mang tính đột phá nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm trong sử dụng đất nông nghiệp.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là mở rộng đối tượng, mở rộng hạn mức nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp. Theo đó, cá nhân không trực tiếp sản xuất nông nghiệp vẫn được nhận chuyển nhượng, nhận tặng, cho quyền sử dụng đất trồng lúa trong hạn mức giao đất. Quy định này vừa mở rộng quyền tiếp cận đất đai, vừa tạo điều kiện để người dân có thêm nguồn thu từ quyền sử dụng đất, đồng thời hạn chế tình trạng đất bị bỏ hoang.

Đồng thời, Luật cũng nâng hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp của cá nhân lên không quá 15 lần hạn mức giao đất đối với từng loại đất theo quy định của địa phương. So với Luật Đất đai năm 2013, Luật Đất đai 2024 đã tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân có năng lực về vốn, khoa học kỹ thuật và công nghệ mở rộng quy mô sản xuất.

Việc mở rộng hạn mức không chỉ tạo điều kiện tích tụ đất đai mà còn góp phần giảm tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún – nguyên nhân khiến nhiều diện tích đất nông nghiệp không được khai thác hiệu quả.

Khi quy mô đất đủ lớn, doanh nghiệp và nhà đầu tư có điều kiện ứng dụng cơ giới hóa, chuyển đổi số, nông nghiệp công nghệ cao và các mô hình sản xuất hàng hóa tập trung. Đây cũng là tiền đề quan trọng để giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng suất lao động và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Lần đầu tiên Luật đã quy định đầy đủ các phương thức tập trung, tích tụ đất nông nghiệp. Đối với hình thức cho thuê đất nông nghiệp, Nhà nước có chính sách hỗ trợ kinh phí đo đạc, cấp giấy chứng nhận, chỉnh lý hồ sơ địa chính. Trường hợp dồn điền, đổi thửa thì ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí thực hiện.

Các trình tự, thủ tục xây dựng phương án tập trung đất nông nghiệp cũng đã được quy định cụ thể tại Điều 77 và Điều 78 Nghị định số 102/2024/NĐ-CP của Chính phủ. Theo đó, việc tập trung đất phải gắn với phương án sử dụng đất hiệu quả.

Ngoài hình thức hợp tác, cho thuê hoặc chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp, Luật còn quy định cơ chế tích tụ thông qua nhận chuyển nhượng, nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất. Đáng chú ý, khoản 6 Điều 45 của Luật đã cho phép các tổ chức kinh tế được nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất để thực hiện phương án sản xuất theo quy định.

Một điểm mới khác được đánh giá có ý nghĩa thực tiễn là quy định về nhóm đất nông nghiệp khác. Theo Luật Đất đai năm 2024 và Nghị định số 102/2024/NĐ-CP, trong nhóm đất này có thể bố trí diện tích xây dựng kho chứa, bãi tập kết, nơi bảo quản nông sản, nông cụ, vật tư trực tiếp phục vụ sản xuất. Quy định này giúp giải quyết nhu cầu hạ tầng vốn còn thiếu tại nhiều vùng sản xuất tập trung.

Tăng chế tài với đất bỏ hoang

Bên cạnh việc mở rộng cơ chế tích tụ đất đai, Luật Đất đai năm 2024 cũng siết chặt trách nhiệm sử dụng đất nông nghiệp, đặc biệt là đất trồng lúa.

Theo quy định, đất trồng lúa là loại đất trồng từ một vụ lúa trở lên hoặc trồng lúa kết hợp với mục đích sử dụng khác nhưng sản xuất lúa vẫn là mục đích chính. Đây là loại đất thuộc nhóm đất trồng cây hằng năm và có ý nghĩa đặc biệt đối với bảo đảm an ninh lương thực quốc gia.

Luật quy định rõ trường hợp đất trồng cây hằng năm hoặc đất nuôi trồng thủy sản không được đưa vào sử dụng liên tục trong 12 tháng, đất trồng cây lâu năm không sử dụng 18 tháng, đất trồng rừng không sử dụng 24 tháng sẽ thuộc diện xem xét xử lý.

Đối với đất trồng lúa, nếu người sử dụng đất bỏ hoang liên tục 12 tháng đã bị xử phạt vi phạm hành chính, nếu không đưa đất vào sử dụng theo thời hạn ghi trong quyết định xử phạt thì Nhà nước sẽ thu hồi đất theo quy định tại khoản 7 Điều 81 Luật Đất đai năm 2024.

Song hành với quy định thu hồi đất là chế tài xử phạt hành chính tại Nghị định số 123/2024/NĐ-CP. Theo đó, người bỏ hoang đất trồng lúa từ 12 tháng liên tục có thể bị phạt từ 2 đến 5 triệu đồng đối với diện tích dưới 0,5ha, từ 5 đến 10 triệu đồng đối với diện tích từ 0,5ha đến dưới 1ha và từ 10 đến 20 triệu đồng đối với diện tích từ 1ha trở lên.

Ngoài hình thức xử phạt bằng tiền, người vi phạm còn buộc phải đưa đất vào sử dụng trong thời hạn 60 ngày. Nếu tiếp tục không thực hiện, cơ quan nhà nước sẽ tiến hành thu hồi đất theo quy định của pháp luật.

Theo bà Đoàn Thị Thanh Mỹ, các quy định này thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước là đất đai phải được khai thác hiệu quả, đúng mục đích, không để nguồn lực đất nông nghiệp bị lãng phí trong khi nhu cầu mở rộng sản xuất, phát triển nông nghiệp công nghệ cao ngày càng lớn.

Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan tiếp tục có những định hướng quan trọng về việc mở rộng đối tượng, hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp phù hợp với đặc điểm từng vùng, từng địa phương, gắn với quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động, chuyển đổi nghề ở nông thôn.

Đồng thời, tạo điều kiện thuận lợi để người sử dụng đất chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo quy hoạch. Nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng cường quản lý chất lượng đất và khắc phục tình trạng suy thoái, bạc màu.

Bà Đoàn Thị Thanh Mỹ cho biết, những định hướng của Nghị quyết số 21-NQ/TW đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, thể chế hóa trong dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) nhằm tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho quá trình tích tụ, tập trung đất nông nghiệp, thúc đẩy phát triển các vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, nâng cao hiệu quả sử dụng đất.