Chờ cơ chế tích tụ ruộng đất để bước vào cuộc chơi lớn

Theo dõi loạt bài “Nông dân bỏ ruộng và lời giải công cuộc tích tụ đất đai” trên Báo Nông nghiệp và Môi trường, các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân… nêu nhiều khó khăn vướng mắc và hiến kế cơ chế chính sách nhằm tạo đột phá trong tích tụ ruộng đất để sản xuất hàng hóa lớn.

Là người có kinh nghiệm trong quản trị doanh nghiệp nông nghiệp, ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty Giống cây trồng Quảng Bình chia sẻ rằng để đưa đồng bộ khoa học kỹ thuật vào đồng ruộng, tạo “sức khỏe” cho nông nghiệp thì yếu tố quan trọng là phải có “chủ quyền” trên những cánh đồng lớn. Cần phải tạo lực mới, tư duy mới dựa trên nền tảng tích tụ ruộng đất thì nông nghiệp mới cất cánh và giải quyết tận gốc vấn đề nông dân bỏ đồng ruộng.

Sẵn sàng cho cuộc chơi lớn

Một thực tế tại các thôn, xã là lực lượng lao động nông nghiệp (làm việc đồng áng) ngày càng ít, nhiều hộ có ruộng nhưng không có lao động chính nên nhu cầu có ruộng và làm đồng ruộng không còn là cấp thiết nữa.

Trong khi đó, vấn đề tích tụ, tập trung đất nông nghiệp và phát triển vùng nguyên liệu tại các tỉnh Bắc Trung Bộ còn nhiều hạn chế, chưa hình thành được một lối đi làm động lực phát triển sản xuất nông nghiệp. Hạn chế này khiến sản xuất chỉ dừng ở quy mô nhỏ lẻ, phân tán, manh mún, khó đổi mới phương thức và ứng dụng công nghệ cao.

Tại Quảng Trị, nhiều doanh nghiệp đã “bắt tay” với nông dân để thực hiện chuỗi liên kết sản xuất lúa gạo. Công ty Giống cây trồng Quảng Bình là đơn vị đã có gần 10 năm thực hiện liên kết, hỗ trợ nông dân trong sản xuất, bao tiêu sản phẩm với tổng diện tích liên kết gần 5.000ha. Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty Giống cây trồng Quảng Bình cho rằng, việc liên kết sản xuất chỉ mới dừng lại ở chỗ hỗ trợ nông dân trong sản xuất và nâng cao thu nhập chứ chưa phải là động lực để doanh nghiệp đầu tư vào cánh đồng.

Một thực tế cho thấy phần lớn nông dân đều có ruộng với diện tích khá khiêm tốn và ít có khả năng đầu tư, tiếp cận khoa học, cơ giới hóa, công nghệ cho sản xuất. Mặt khác, bà con vẫn quen với tư duy làm ăn nhỏ, khó tiếp cận nguồn vốn lớn để đầu tư.

Theo anh Lê Văn Hải, Phó Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Minh Trung, trong cánh đồng hàng chục hecta có hàng trăm chủ ruộng. Việc điều hành thống nhất về cơ cấu giống lúa, bón phân, thuốc bảo vệ thực vật… rất nan giải. “Có khi chúng tôi thông báo phun thuốc phòng chống rầy hại lúa thì bà con phần lớn tự làm, người trước, người sau kéo dài cả tuần mới xong. Có người còn dùng thuốc bảo vệ thực vật trôi nổi trên thị trường nên hiệu quả phòng trừ sâu bệnh không cao”, anh Hải ví dụ.

Đó cũng chính là những “điểm nghẽn” dẫn đến năng suất lúa thấp, giá trị kinh tế không cao và tình trạng bỏ ruộng tràn lan như hiện nay. “Chỉ khi doanh nghiệp, nhà đầu tư vào cuộc và được bà con chuyển nhượng quyền sử dụng đất thì mới có thể yên tâm đầu tư hạ tầng đồng bộ, đầu tư chế biến sâu. Từ đó hiệu qủa sản xuất nông nghiệp sẽ cao hơn nhiều”, ông Nguyễn Xuân Kỳ nói.

Cũng theo ông Kỳ, nhiều doanh nghiệp đã có nguồn lực lớn, đó là giống lúa chất lượng cao, phân bón hữu cơ, máy móc cơ giới, công nghệ, nhân lực, vốn lưu động… và đang cần cơ chế tích tụ ruộng đất để bước vào cuộc chơi lớn.

Trong cuộc chơi này, nông dân là người được hưởng lợi đầu tiên khi không cần phải làm mà vẫn có được nguồn thu từ chính mảnh ruộng của mình và họ vẫn là người sở hữu mảnh ruộng đó chứ không hề mất. “Hơn nữa, trong quá trình sản xuất, việc đầu tư nâng cấp đê điều, kênh mương, giao thông nội đồng… phục vụ sản xuất ở quy mô nhỏ doanh nghiệp hay nhà đầu tư đều thực hiện. Khi đó cũng đã giảm được đáng kể nguồn ngân sách từ Nhà nước đầu tư hàng năm cho các địa phương”, ông Kỳ nêu định hướng.

Địa phương chủ động gỡ “điểm nghẽn”

Vừa qua, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Quảng Trị đã ban hành Nghị quyết số 04-NQ/TU ngày 30/3/2026 về tích tụ, tập trung đất nông nghiệp gắn với đẩy mạnh cơ giới hóa, hiện đại hóa sản xuất; phát triển vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản bền vững theo định hướng nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn, nông nghiệp xanh, nông nghiệp số. Mục tiêu của Nghị quyết nhằm tích tụ, tập trung đất nông nghiệp, phát triển vùng nguyên liệu nông nghiệp bền vững.

Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Trị, chủ trương này sẽ tháo gỡ được “điểm nghẽn”, khắc phục được tình trạng đất nông nghiệp phân tán, nhỏ lẻ, manh mún. “Qua đó tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác, nông dân đầu tư sản xuất, ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn, nông nghiệp xanh, nông nghiệp số để hình thành các vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn”, bà Phương cho hay.

Tại huyện Lệ Thủy trước đây, Hợp tác xã nông nghiệp Xuân Bồ (nay thuộc xã Lệ Thủy) là đơn vị đi đầu trong việc bỏ vụ lúa tái sinh và gieo cấy vụ hè thu. Theo ông Trần Đình Uynh, Giám đốc Hợp tác xã thì từ sáu năm trước, một số bà con đã đấu thầu 10ha ruộng, đầu tư hệ thống chống chuột để sản xuất lúa.

Sau hai vụ hè thu thắng lợi, bà con nông dân học theo và toàn bộ diện tích được chuyển sang cánh đồng hai vụ chắc ăn. Có năm lúa được mùa, được giá, nông dân có lãi gần 70 triệu đồng/ha/hai vụ lúa. “Vụ hè thu này bà con vẫn gieo cấy gần 120ha toàn bộ diện tích đồng ruộng. Theo đánh giá thì sẽ thêm một vụ mùa bội thu”, ông Uynh cho hay.

Ông Lê Văn Tân, Phó Chủ tịch UBND xã Lệ Thủy (Quảng Trị) cho biết trên địa bàn xã có Hợp tác xã nông nghiệp Xuân Bồ làm hai vụ lúa và mô hình tích tụ ruộng đất của anh Trần Văn Khánh đều có hiệu quả cao. “Đó cũng là điển hình để chúng tôi học tập, rút kinh nghiệm trong việc triển khai thực hiện tốt chủ trương của Nghị quyết số 04. Qua đó đẩy mạnh việc làm hai vụ lúa trên địa bàn”, ông Tân nói.

Cũng theo ông Tân, để chuyển đổi tư duy của nông dân từ làm vụ lúa tái sinh sang vụ hè thu thì cần có sự hỗ trợ về giống, về phòng, chống chuột phá hại, ổn định được đầu ra hạt lúa… cho bà con. Sau khi ổn định và mở rộng được diện tích vụ hè thu sẽ thực hiện tích tụ ruộng đất để tạo điều kiện tốt cho nông nghiệp phát triển bền vững.

“Tuy nhiên, phát triển nông nghiệp không giống các lĩnh vực khác, không thể nóng vội mà phải có lộ trình, kế hoạch và các chính sách khuyến khích, hỗ trợ cụ thể, bài bản, đồng bộ hơn”, ông Tân nhìn nhận.

Vụ hè thu này, tỉnh Quảng Trị đã triển khai một số mô hình chuyển đổi đất trồng lúa kém hiệu quả sang trồng ngô sinh khối phục vụ chăn nuôi, cho hiệu quả cao. Ông Bùi Phước Trang, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Trị cho hay, tỉnh đang khuyến khích các doanh nghiệp chăn nuôi gia súc lớn trên địa bàn chủ động liên kết với nông dân, các hợp tác xã để phát triển vùng nguyên liệu (ngô sinh khối) làm thức ăn chăn nuôi.

“Việc doanh nghiệp đầu tư chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang trồng cây nguyên liệu thức ăn chăn nuôi cũng là giải phát tốt cho sản xuất hai vụ có hiệu quả”, ông Trang đánh giá.