[Bài 4] Đại điền ‘đỏ mắt’ gom từng thửa

Đại điền “khát” ruộng

Anh Phạm Văn Hướng (phường Đông Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) – một trong 63 gương mặt Nông dân Việt Nam xuất sắc năm 2025 là đại điền đang canh tác quy mô lớn nhất nhì ở Ninh Bình với 160ha đất lúa mỗi năm 2 vụ.

Từ năm 2012, chứng kiến cảnh nhiều người dân quê mình bỏ ruộng hoang, tiếc của, xót đất nên anh đến gặp từng hộ đặt vấn đề thuê, mượn lại ruộng để sản xuất.

“Tôi con nhà nông, từ nhỏ đã gắn bó với ruộng đồng nên thấy ruộng đồng bỏ hoang, lãng phí rất xót xa. Bao thế hệ đã phải hi sinh xương máu mới có được ‘ruộng đất cho người cày’, thế mà để hoang thì không đành lòng được”, anh Hướng chia sẻ.

Ban đầu anh gom, mượn được 4 – 5ha, rồi diện tích cứ thế tăng dần theo mỗi vụ, đồng nghĩa với việc số lượng người dân chán ruộng không cày cấy mỗi năm một nhiều. Khi ấy chủ ruộng cho mượn ruộng không, không lấy tiền thuê đất. Người sử dụng hằng năm sẽ đóng sản (thuế, phí theo quy định cũ) thay cho chủ ruộng.

Có diện tích lớn, anh Hướng đầu tư máy móc, vật tư, phân bón, giống lúa…, trở thành đại điền. Giai đoạn cao điểm anh canh tác 160ha, doanh thu đạt hơn 10 tỷ đồng/năm, tạo thu nhập ổn định cho hàng chục lao động địa phương.

“Làm nông phải đối mặt với hàng loạt khó khăn, bất trắc như thiên tai lũ lụt, sâu bệnh, giá cả bấp bênh năm được năm mất… Nhưng điều mà những đại điền như tôi lo lắng nhất là không có quỹ đất ổn định để canh tác lâu dài, bền vững”, anh Hướng trăn trở.

Theo anh, khi đã xác định sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa, các đại điền phải đầu tư máy móc, thiết bị rất nhiều, từ máy cày – bừa, máy gặt đập, máy cấy, thiết bị bay không người lái (drone)… Khi quy mô canh tác càng lớn, sản lượng thóc thu về mỗi vụ lên tới cả trăm, cả ngàn tấn thì buộc phải có hệ thống máy sấy, nhà kho lưu chứa… Số tiền đầu tư máy móc, nhà xưởng… lên tới cả chục tỷ đồng. Với nông dân, khoản đầu tư này là rất lớn, không thể một hai vụ là có thể thu hồi vốn, trong khi nông nghiệp lúc nào cũng ẩn chứa rủi ro.

“Máy móc càng hiện đại, công suất càng lớn thì cần diện tích đủ lớn mới khai thác hết hiệu suất máy móc và cân đối được chi phí sản xuất, từ đó mới có lãi. Diện tích canh tác nhỏ, không khai thác hết công suất máy móc thì làm nông chỉ có lỗ”, anh Hướng lý giải.

Anh dẫn chứng: “Ví như 1 sào Bắc bộ (360m2), tiền thuê máy cày cấy, máy gặt, thuê phun thuốc sâu, giống, phân bón… hết khoảng trên 300 ngàn đồng. Với năng suất lúa đạt 2 – 3 tạ, giá lúa 6.500 – 7.000 đồng/kg, không cần tính đã biết lỗ chắc. Vì thế các hộ ít ruộng không ai dại gì cấy lúa, họ bỏ ruộng hoang cũng là điều dễ hiểu. Bà con bỏ đi làm công ty, lương một tháng mua đủ gạo ăn cả năm, không ai mặn mà với đồng ruộng. Chỉ có những đại điền như chúng tôi trót đầu tư máy móc, vật tư, nhà xưởng…. mới phải theo đến cùng”.

Cần sự ổn định về chính sách đất nông nghiệp

Chung câu chuyện của anh Hướng, anh Đỗ Văn Dân – đại điền quê hương 5 tấn ái ngại: “Cái khó nhất của các đại điền là tư liệu sản xuất. Đi mượn/thuê ruộng cấy không có hợp đồng văn bản, nay bà con chán cấy thì cho mượn, nhưng mai thấy được mùa, giá lúa tăng thì lại đòi trả ruộng để canh tác. Không có quỹ đất ổn định chúng tôi không dám đầu tư, không dám xây dựng kế hoạch dài hạn”.

Để có diện tích trồng lúa theo hướng hàng hóa, mấy năm qua, cứ xong vụ cấy hay vụ gặt, các đại điền như anh Dân, anh Hướng lại phải lặn lội sang các tỉnh khác tìm tới những vùng nông dân bỏ hoang để thuê ruộng cày cấy.

2 năm qua, anh Hướng lặn lội lên tận vùng Chương Mỹ (Hà Nội) cách nhà cả trăm km để thuê hơn 200ha ruộng, đang canh tác sang vụ thứ tư. Máy móc nông nghiệp cứ xong mùa vụ ở Ninh Bình lại được anh “tăng bo” lên Quảng Bị để tiếp tục canh tác.

“Một chốn bốn nơi, chi phí tăng rất nhiều nhưng còn hơn không có đất canh tác, máy móc để phủ bụi một chỗ không chỉ hao phí mà còn hỏng hóc thì còn tệ hơn”, anh Hướng phân trần.

Vậy nông dân mong chờ điều gì nhất? Gần như không cần suy nghĩ, hai đại điền có thâm niên gần 20 năm lăn lộn sương gió trên những cánh đồng lớn của hai vựa lúa ở Đồng bằng sông Hồng là Thái Bình – Ninh Bình (cũ) đều chung quan điểm là sự ổn định về chính sách đất nông nghiệp.

Theo anh Hướng, tại Ninh Bình quê anh, tình trạng bỏ ruộng hoang cũng có nhưng không nhiều, chỉ khoảng 15 – 20%. Với những vùng chiêm trũng, ngập nước như Ninh Khánh, Kim Sơn… bà con vẫn canh tác túc tắc một vụ/năm. Đó là lý do mấy năm qua anh phải đánh đường sang Chương Mỹ, Mỹ Đức (Hà Nội) – những nơi có tỷ lệ người dân bỏ ruộng nhiều để thuê canh tác theo hướng hàng hóa. Không riêng anh Hướng, nhiều đại điền khác cũng đang “đỏ mắt” tìm thuê ruộng.

“Để sản xuất ổn định, bền vững theo hướng hàng hóa, đối với đại điền, ngoài vấn đề về quy mô diện tích, điều kiện thứ hai là thời gian canh tác. Với những khu vực thuê ruộng để cấy, thời gian tối thiểu phải 5 năm ổn định chúng tôi mới yên tâm được”, anh Hướng nói.

Theo anh, tại Ninh Bình, nhiều địa phương vẫn chưa chú trọng công tác quy hoạch, dồn điền đổi thửa, vì vậy ruộng đất vẫn còn manh mún, nhỏ lẻ, nhiều bờ vùng bờ thửa. Nếu quy hoạch thành những cánh đồng lớn sẽ tạo động lực để cơ giới hóa, giảm chi phí, giảm công lao động…

“Ở đất chúng tôi, những cánh đồng lớn không nhiều như các địa phương khác. Cũng canh tác lúa nhưng anh em đại điền nhiều nơi có những cánh đồng lớn vài chục mẫu, máy cày, máy bừa, máy cấy, máy gặt cứ chạy phăm phăm. Càng nhiều bờ vùng bờ thửa càng lãng phí đất canh tác, máy móc mất thời gian quay đầu, vượt bờ. Do đó nếu địa phương dồn điền đổi thửa thành những cánh đồng tập trung sẽ thuận lợi hơn nhiều”, anh Hướng bày tỏ.

Đại điền quê lúa Đỗ Văn Dân đề cập thêm tới vấn đề quy hoạch đối với đất trồng lúa. Địa phương nên quy hoạch ổn định diện tích đất canh tác nông nghiệp, hạn chế chuyển đổi mục đích sử dụng bởi những khu vực sản xuất nông nghiệp đã ổn định từ hệ thống kênh mương tưới tiêu, thủy lợi, đường nội đồng… bỗng dưng chuyển đổi mục đích thành khu công nghiệp, khu đô thị… thì hạ tầng nông nghiệp bị phá vỡ, từ đó dẫn tới những hệ lụy khác.

“Những người gắn bó với đồng ruộng như chúng tôi mong sự ổn định về chính sách đối với đất nông nghiệp, được cởi trói về chính sách như cho phép đại điền được sử dụng một quỹ đất để làm kho chứa, lò sấy, bãi mạ… – những hạ tầng gắn với nông nghiệp, phục vụ nông nghiệp. Không có kho tàng, nhà xưởng, máy móc nông cụ chúng tôi biết bảo quản ở đâu? Không có nhà kho trữ thóc, hàng ngàn tấn thóc không có chỗ bảo quản, gặt về thóc tươi không kịp phơi sấy, gặp đúng dịp mưa kéo dài vài ngày là lên mầm hỏng hết”, đại điền Đỗ Văn Dân bày tỏ.