‘Vệ sĩ tý hon’ bảo vệ vườn bưởi

Thay đổi từ nhận thức đến cách làm của nông dân

Trong sản xuất nông nghiệp, việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) trong thời gian dài đã làm suy giảm quần thể thiên địch, khiến sâu bệnh dễ bùng phát và khó kiểm soát hơn. Phục hồi, sử dụng thiên địch để phòng trừ sâu bệnh là một trong những biện pháp sinh học hiệu quả để khắc phục những hạn chế đó. Điều này được khẳng định rõ từ mô hình thí điểm thả kiến vàng để phòng trừ sâu hại trên cây bưởi tại xã Thiện Tín (tỉnh Quảng Ngãi) vừa được Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật miền Trung triển khai.

Theo Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật miền Trung, trước khi triển khai, cán bộ chuyên môn của đơn vị đã tiến hành khảo sát 20 hộ trồng bưởi nhằm đánh giá thực trạng canh tác và thói quen phòng trừ sâu bệnh. Kết quả cho thấy dù 100% nông dân từng được tập huấn kỹ thuật, song việc áp dụng vào thực tế còn hạn chế, đặc biệt tình trạng phụ thuộc vào thuốc BVTV vẫn khá phổ biến.

Từ thực tế này, mô hình được xây dựng theo hướng bài bản, không chỉ dừng lại ở việc đưa kiến vàng vào vườn mà còn chú trọng chuyển giao kỹ thuật và thay đổi nhận thức người dân. Một lớp tập huấn với sự tham gia của 35 nông dân đã được tổ chức, cung cấp kiến thức về nhân nuôi, quản lý đàn kiến vàng cũng như áp dụng các nguyên tắc quản lý dịch hại, quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPM/IPHM).

Các vườn bưởi tham gia mô hình có độ tuổi từ 5 – 7 năm. Đây là giai đoạn cây sinh trưởng ổn định, dễ đánh giá hiệu quả tác động. Trước khi thả kiến, nông dân được hướng dẫn dừng sử dụng thuốc BVTV, vệ sinh vườn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho kiến phát triển như chăng dây kết nối tán cây, bổ sung thức ăn tự nhiên khi cần thiết.

Mô hình được bố trí theo hướng thí nghiệm với các công thức gồm thả 3, 6 và 10 tổ kiến trên 30 cây, cùng một công thức đối chứng không thả kiến. Cách làm này giúp đánh giá chính xác mật độ thả phù hợp, đảm bảo hiệu quả lâu dài và có cơ sở khoa học để nhân rộng. Song song với quá trình triển khai, các hoạt động hội thảo đầu bờ, đánh giá mô hình cũng được tổ chức định kỳ, tạo điều kiện để nông dân trực tiếp quan sát, so sánh và trao đổi kinh nghiệm.

Là một trong những hộ tham gia mô hình, anh Phạm Thịnh (thôn Ngọc Sơn, xã Thiện Tín) cho biết, trước đây vườn bưởi của gia đình thường xuyên bị sâu vẽ bùa, bọ trĩ và rệp sáp gây hại. Dù đã sử dụng các loại thuốc sinh học theo khuyến cáo, hiệu quả vẫn chưa ổn định.

“Từ khi áp dụng mô hình thả kiến vàng, tôi gần như không cần sử dụng thuốc để phun nữa. Đàn kiến phát triển rất tốt, tiêu diệt sâu hại hiệu quả, giúp cây bưởi sinh trưởng khỏe hơn. Lượng thuốc BVTV giảm khoảng 80 – 90%. Sự thay đổi này không chỉ giúp giảm chi phí đầu vào mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe người sản xuất, đồng thời tạo ra sản phẩm an toàn hơn cho người tiêu dùng”, anh Thịnh chia sẻ.

Mở hướng phát triển bền vững cây có múi

Kết quả theo dõi của cán bộ Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật miền Trung cho thấy các vườn bưởi có thả kiến vàng đều ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về tình hình sâu bệnh. Theo đó, tỷ lệ rệp sáp giảm dần qua các kỳ điều tra ở cả 3 công thức thả kiến. Trong khi đó, tại vườn đối chứng không thả kiến, mật độ rệp sáp lại có xu hướng gia tăng theo thời gian.

Tương tự, bệnh muội đen (loại bệnh phát sinh từ dịch tiết của các loài côn trùng chích hút) cũng giảm rõ rệt tại các vườn có kiến vàng, trong khi khu vực không áp dụng mô hình tiếp tục ghi nhận mức độ bệnh tăng. Những kết quả này cho thấy vai trò quan trọng của kiến vàng trong hệ sinh thái vườn cây. Bằng cách săn bắt và kiểm soát các loài sâu hại, kiến vàng góp phần thiết lập cân bằng sinh học tự nhiên, giảm áp lực dịch hại mà không cần phụ thuộc vào hóa chất.

Không chỉ kiểm soát sâu bệnh hiệu quả, đàn kiến vàng trong mô hình còn phát triển ổn định, thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên tại địa phương. Số lượng tổ kiến và mức độ phân bố tăng dần qua các giai đoạn theo dõi, cho thấy khả năng duy trì lâu dài nếu được quản lý đúng kỹ thuật.

Trong các phương án thử nghiệm, công thức thả 3 đến 6 tổ kiến trên 30 cây được đánh giá là phù hợp nhất. Phương án này vừa đảm bảo hiệu quả phòng trừ sâu hại, vừa duy trì quần thể kiến ổn định, tránh cạnh tranh thức ăn.

Qua quá trình theo dõi, ông Võ Hữu Trung, Trưởng thôn Ngọc Sơn (xã Thiện Tín) cho rằng mô hình không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn có ý nghĩa lớn về môi trường. “Trước đây người dân chủ yếu dựa vào thuốc BVTV nên môi trường bị ảnh hưởng đáng kể. Khi áp dụng thả kiến vàng, sâu bệnh vẫn được kiểm soát tốt mà không cần phun xịt nhiều. Tôi mong muốn mô hình này được nhân rộng để bà con cùng hưởng lợi”, ông Trung chia sẻ.

Theo Trung tâm Cung ứng Dịch vụ công xã Thiện Tín, địa phương có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển cây ăn quả, trong đó bưởi là một trong những cây trồng chủ lực, góp phần mang lại thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân. Toàn xã hiện có khoảng 100ha cây ăn quả, trong đó bưởi là cây trồng chiếm diện tích lớn.

Mô hình thí điểm thả kiến vàng trên cây bưởi ở thôn Ngọc Sơn bước đầu cho thấy hiệu quả rất rõ rệt. Lượng thuốc BVTV giảm đáng kể, chi phí sản xuất được tiết kiệm, trái bưởi sạch và chất lượng hơn, được thị trường đánh giá cao. Đây được xem là hướng đi quan trọng để địa phương từng bước xây dựng vùng sản xuất an toàn, hướng tới sản xuất hữu cơ bền vững.

Khi mô hình được áp dụng đồng bộ, không chỉ giúp bà con nâng cao thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường, phục hồi hệ sinh thái tự nhiên trong canh tác. Từ kết quả này, ông Bùi Ngọc Châu, Giám đốc Trung tâm Cung ứng Dịch vụ công xã Thiện Tín khẳng định: “Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị chuyên môn nhân rộng mô hình, không chỉ trên cây bưởi mà còn trên các cây trồng chủ lực khác, đặc biệt là cây có múi”.

Ông Lương Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật miền Trung cho biết, giá trị lớn nhất của mô hình nằm ở việc thay đổi nhận thức và tập quán canh tác của người dân. “Mô hình đã góp phần giảm đáng kể lượng thuốc BVTV trên đồng ruộng, từ đó cải thiện sức khỏe đất, bảo vệ môi trường, hướng tới nền nông nghiệp bền vững”, ông Tuấn nhấn mạnh.