Tự chủ giống lúa lai

Tại Diễn đàn quốc tế 2026 về hợp tác phát triển ngành lúa gạo và liên kết chuỗi công nghiệp giống hiện đại diễn ra ngày 12/9 tại Hợp Phì, An Huy (Trung Quốc), Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo – Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam, Chủ tịch Công ty cổ phần Tập đoàn ThaiBinh Seed đã chia sẻ về thực trạng ngành lúa lai Việt Nam và yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ nguồn giống.

Từ một quốc gia từng phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nước xuất khẩu nông sản lớn trên thế giới. Năm 2025, xuất khẩu gạo đạt 7,85 triệu tấn, trị giá 4,02 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vị thế của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trong hành trình đó, giống cây trồng, đặc biệt là giống lúa lai giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất và ổn định sản xuất. Hiện diện tích lúa lai của Việt Nam đạt khoảng 400.000 – 500.000 ha mỗi năm với nhu cầu khoảng 15.000 – 18.000 tấn hạt giống F1. Lúa lai có năng suất cao hơn lúa thuần khoảng 15 – 20%, đồng thời có lợi thế trong điều kiện đất đai khó khăn và thời tiết bất thuận.

Tuy nhiên, ngành lúa lai Việt Nam vẫn đang đối mặt với điểm nghẽn lớn là sự phụ thuộc vào nguồn giống nhập khẩu với khoảng 65 – 70% lượng hạt giống lúa lai F1 sử dụng trong nước hiện vẫn phải nhập khẩu, trong khi sản xuất trong nước mới đáp ứng khoảng 30 – 35% nhu cầu.

Đây không chỉ là thách thức về nguồn cung mà còn đặt ra yêu cầu dài hạn đối với năng lực nghiên cứu, chọn tạo và sản xuất giống trong nước. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng nông sản và chuỗi giá trị lúa gạo đang chuyển dịch theo hướng bền vững, bài toán tự chủ giống càng trở nên cấp thiết.

Từ năng suất đến chất lượng và khả năng thích ứng

Theo Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, mục tiêu của chọn tạo giống lúa lai hiện nay không thể chỉ dừng ở năng suất cao.

Giống lúa mới cần đồng thời đáp ứng nhiều yêu cầu: năng suất ổn định, chất lượng gạo và cơm tốt, khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với điều kiện thời tiết bất thuận và phù hợp với yêu cầu canh tác bền vững.

Để đạt được mục tiêu đó, ngành giống cần tiếp tục đầu tư nghiên cứu các dòng bố mẹ CMS, TGMS; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học, bản đồ gen, chỉ thị phân tử, đồng thời nâng cao năng lực sản xuất hạt giống F1 trong nước.

Đây cũng là hướng đi mà các doanh nghiệp giống Việt Nam đang từng bước theo đuổi. Thay vì chỉ tập trung đưa giống ra thị trường, hoạt động nghiên cứu và chọn tạo giống ngày càng gắn với yêu cầu thực tế của sản xuất, từng vùng sinh thái và nhu cầu của thị trường.

Tại ThaiBinh Seed, định hướng này được thể hiện qua quá trình nghiên cứu, chọn tạo và phát triển nhiều giống lúa phục vụ các vùng sản xuất khác nhau. Trong đó, Thái Xuyên 111, TBH456 và TBR97 là những giống tiêu biểu đang được đưa vào sản xuất ở nhiều địa phương.

Thái Xuyên 111 là giống lúa lai 3 dòng được chọn tạo thông qua hợp tác giữa ThaiBinh Seed và đối tác quốc tế. Giống đang được sản xuất tại nhiều địa phương, trong đó có các vùng trung du, bán sơn địa và những khu vực có điều kiện canh tác tương đối khó khăn. Thái Xuyên 111 có khả năng đẻ nhánh khỏe, tập trung, chống chịu một số bệnh quan trọng và cho năng suất phổ biến khoảng 70–80 tạ/ha.

Trong khi đó, TBH456 là giống lúa lai 2 dòng do ThaiBinh Seed phối hợp với đối tác Trung Quốc chọn tạo, được công nhận lưu hành năm 2025. Giống có thời gian sinh trưởng ngắn, sinh trưởng khỏe, đẻ nhánh mạnh, chống đổ tốt và có khả năng chịu rét, phù hợp với điều kiện sản xuất tại các tỉnh phía Bắc và miền Trung.

Ở nhóm lúa thuần, TBR97 là một trong những giống được ThaiBinh Seed tập trung phát triển. Với thời gian sinh trưởng ngắn, khả năng thích ứng rộng, thân cứng, chống đổ tốt và trỗ tập trung, TBR97 phù hợp với những vùng sản xuất thường xuyên chịu tác động của thời tiết bất thuận. Một số mô hình liên kết sản xuất theo hướng VietGAP tại Nghệ An, Đà Nẵng cho năng suất khoảng 60-75 tạ/ha.

Những kết quả trên cho thấy nghiên cứu giống cần được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với sản xuất. Một giống tốt không chỉ được đánh giá bằng năng suất tiềm năng mà còn phải thể hiện được khả năng thích ứng, hiệu quả canh tác và chất lượng sản phẩm sau thu hoạch.

Tự chủ giống phải gắn với hợp tác quốc tế

Trong bối cảnh nguồn giống lúa lai F1 trong nước vẫn còn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu, việc tăng cường năng lực nội sinh là yêu cầu lâu dài. Tuy nhiên, tự chủ không đồng nghĩa với khép kín.

Theo Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Việt Nam cần tăng cường hợp tác quốc tế trong trao đổi nguồn gen, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, nghiên cứu chọn tạo giống và xây dựng các vùng sản xuất hạt giống F1 quy mô lớn.

Đây cũng là lý do các diễn đàn quốc tế về lúa gạo và giống cây trồng có ý nghĩa quan trọng đối với ngành nông nghiệp Việt Nam. Thông qua hợp tác, các doanh nghiệp và nhà khoa học có thể tiếp cận nguồn gen, công nghệ và kinh nghiệm sản xuất tiên tiến, đồng thời mở rộng cơ hội đưa các sản phẩm giống của Việt Nam ra thị trường quốc tế.

“Đất nước chúng tôi luôn mở rộng cửa, mời các bạn đến Việt Nam hợp tác và phát triển cùng chúng tôi”, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo chia sẻ tại Diễn đàn.

Thông điệp này cho thấy cách tiếp cận mới: tự chủ nguồn giống phải được xây dựng trên nền tảng năng lực khoa học – công nghệ trong nước, đồng thời chủ động kết nối với các đối tác quốc tế để cùng nghiên cứu, đầu tư và phát triển.

Hạt giống là điểm khởi đầu của chuỗi giá trị

Từ thực tiễn hơn nửa thế kỷ gắn bó với ngành giống, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo cho rằng giá trị của nông nghiệp hiện đại không thể chỉ đo bằng sản lượng trên mỗi hecta. Quan trọng hơn là giá trị kinh tế tạo ra và lợi ích cuối cùng mà nông dân nhận được.

Trong chuỗi giá trị lúa gạo, hạt giống là điểm khởi đầu nhưng không phải điểm kết thúc. Từ một giống lúa tốt, cần cả hệ sinh thái đi cùng, bao gồm nghiên cứu chọn tạo, tổ chức sản xuất, cơ giới hóa, thu mua, chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Khi các khâu được kết nối, giá trị hạt lúa mới được nâng lên một cách bền vững. Nông dân không chỉ sản xuất được nhiều hơn mà còn có cơ hội nâng cao hiệu quả kinh tế; doanh nghiệp chủ động hơn về nguồn nguyên liệu, còn ngành lúa gạo có điều kiện chuyển từ xuất khẩu sản phẩm thô sang phát triển những sản phẩm có chất lượng và thương hiệu.

“Chúng tôi coi hạt giống là điểm khởi đầu chiến lược. Trách nhiệm của ngành giống cây trồng trong bối cảnh mới không chỉ dừng lại ở việc quyết định năng suất mà phải tiên phong đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, dinh dưỡng, tính kháng sâu bệnh, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và định hướng canh tác bền vững”, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo nhấn mạnh.

Đối với ngành lúa gạo Việt Nam, nâng cao năng lực tự chủ giống vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng ngành giống. Đây là một trong những nền tảng để xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo có sức cạnh tranh, chủ động hơn trước những biến động của thị trường và khí hậu, đồng thời tạo cơ sở để hạt gạo Việt Nam tiến sâu hơn vào các phân khúc có giá trị cao trên thị trường quốc tế.

Con đường từ tự chủ hạt giống đến nâng tầm hạt gạo sẽ cần sự đồng hành của doanh nghiệp, nhà nước, nhà khoa học, nông dân và các đối tác quốc tế. Trong đó, làm chủ công nghệ giống chính là một trong những bước đi quan trọng để ngành lúa gạo Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn mới.