Nữ đại biểu Quốc hội và 1.000 đàn ong mật dưới tán rừng

Bách hoa cao

Tôi đưa thìa mật ong sóng sánh màu hổ phách lên miệng, nhấm một chút để cảm nhận vị ngọt thanh, mùi thơm dịu và hậu vị có chút chua nhẹ nhàng rồi nhận xét: “Ít nhất phải đạt từ 7 điểm trở lên!”. Chị Linh nghe vậy liền cười bảo: “Anh đi nhiều, trải nghiệm được lắm loại mật ong của các vùng miền mà chấm cho mật ong của HTX Bản Thổ (xã Hóa Quỳ, tỉnh Thanh Hóa) chúng em được 7 điểm là khá rồi”.

Trên con đường đất vượt dốc, băng suối, xuyên sâu vào Vườn Quốc gia Bến En – nơi đặt những thùng ong dưới tán rừng, thỉnh thoảng chị Linh lại nhảy chân sáo như một chú chim nhỏ. Đi qua một cây lá trổ xanh biếc, chị cất tiếng “chào cây nhé” như chào một con người.

Cùng đi với chúng tôi có ông Lê Đình Thược, Trưởng nhóm nuôi ong của thôn Bình Lương 2 (xã Hóa Quỳ). Ông giải thích: “Thiếu tháng tám mất ngư. Thiếu tháng tư mất thanh bông hoa quả”. Bởi thế năm nay các loại cây đều kém hoa, kém quả nên đàn ong đặt trong rừng không đạt năng suất mật cao như kỳ vọng nhưng chất lượng vẫn rất tốt.

Loài ong mật mà HTX Bản Thổ đang liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm mật tại Vườn Quốc gia Bến En người địa phương gọi là ong bọng bởi chúng thường làm tổ trong bọng cây, hốc cây, năng suất mật tuy không cao nhưng bù lại chất lượng rất tốt.

Tháng 7 năm 2025, nhóm 10 gia đình gồm những hộ nghèo, cận nghèo, người già được HTX Bản Thổ cùng Tổ chức Tầm nhìn thế giới và Tập đoàn LG tặng 72 đàn ong mật. Hiện họ đã khai thác được 3 đợt mật, tổng cộng gần 300kg, được HTX Bản Thổ bao tiêu với giá 142.000đ/kg. Thu hoạch xong niên vụ năm nay, nhóm sẽ thống kê xem được bao nhiêu rồi chia đều cho 10 hộ. Nhờ đàn ong mà bà Nguyễn Thị The, hộ nghèo neo đơn có thêm đồng ra, đồng vào. Có 200 đàn ong được phát miễn phí như vậy cho những đối tượng yếu thế ở xã Hóa Quỳ và khoảng trên 1.000 đàn ong của HTX Bản Thổ liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm mật với người dân.

Ông Trịnh Đăng Hoạch – thành viên liên kết với HTX Bản Thổ đang nuôi 35 đàn ong, sản lượng mật mỗi năm thu 350kg. Ông cũng là chuyên gia hướng dẫn kỹ thuật từ kiểm tra ong, chăm sóc đến quay mật cho nhóm hộ. 

Ông cho biết, đặt thùng ong trong rừng nhưng không phải bỏ đấy không ngó ngàng gì, hàng tuần đều phải vào thăm, mở nắp, nâng cầu, thấy đàn phát triển mạnh thì đặt thêm cầu, phát triển yếu thì rút cầu đang có nhộng ở đàn khỏe để bổ sung cho đàn yếu.

Lúc thăm ong cũng phải kiểm tra xem có các thiên địch như ong đất, ong bò vẽ, thạch sùng phá ong quân, bắt ong chúa đi hay không, đồng thời kiểm tra các thùng sau mỗi trận mưa to gió lớn xem có bị đổ không. Nuôi kiểu đó gọi là bán hoang dã, chỉ đầu tư mỗi cái thùng, còn để ong tự đi tìm mật và không sử dụng bất kỳ loại hóa chất gì.

Bởi đại ngàn có hàng trăm loài hoa nên từ xưa thầy thuốc ở đây đã gọi mật ong rừng là bách hoa cao – tức thứ cao làm từ hàng trăm loại hoa. Mật hoa rừng hương không thật thơm như mật hoa nhãn, mật hoa vải mà thoảng nhẹ, vị không bốc mà ngọt thanh, hơi chua về hậu.

Một phần lợi nhuận trở lại rừng

HTX Hợp Thành có 37 thành viên nuôi ong hiện là đối tác thân thiết của HTX Bản Thổ. Anh Lê Trọng Mai – Giám đốc HTX Hợp Thành cho biết, lợi thế của đơn vị là nằm trong vùng lõi Vườn Quốc gia Bến En, rừng đa tầng, đa tán, không khí trong lành, nguồn nước sạch đến mức có thể vốc lên từ khe mà uống. Với 1.200 đàn ong, đơn vị phải chia đều ra đặt ở 4 khu vực sao cho thuận hoa, thuận nước nhất. Khoảng cách giữa tổ ong và nguồn hoa, nguồn nước cỡ 1km trở lại là phù hợp, nếu xa quá ong bay đi mệt, hiệu suất làm mật sẽ không cao.

Sản lượng mật mỗi năm của HTX Hợp Thành khoảng trên 10 tấn, phần lớn được HTX Bản Thổ tiêu thụ, chế biến thành mật ong lên men – sản phẩm vừa là thực phẩm lại vừa là dược phẩm bồi bổ cơ thể, chuyên trị những bệnh về đường tiêu hóa.

“Chỉ những đàn ong được đặt trong rừng HTX Bản Thổ mới thu mua và mật phải có đủ các điều kiện như màu từ vàng đến hổ phách, vị ngọt, mùi thơm hài hòa. Sự phong phú các loài hoa rừng khiến mật ong ở đây thường có vị ngọt, chua nhẹ. Mùi vị của mật không chỉ phụ thuộc vào loại hoa mà còn phụ thuộc vào các điều kiện tự nhiên khác như nắng, mưa, giông, bão… nên mật tháng 3 khác mật tháng 4, mật tháng 4 khác mật tháng 5, mật tháng 5 khác mật tháng 6… Những tháng sắp đông mật rất sánh và ngon nhưng ở Bản Thổ người nuôi lại không khai thác mà để dành làm thức ăn dự trữ cho đàn ong”, chị Linh giới thiệu.    

“Tại sao Bản Thổ không còn tự nuôi ong mà lại phát giống ong miễn phí cho hộ yếu thế hoặc liên kết với các hộ khác để đưa đàn ong vào sâu trong vùng lõi Vườn Quốc gia?”, tôi hỏi. Chị Linh đáp rằng: “Vì điều chúng em xây dựng không chỉ là sản phẩm mà là một hệ sinh thái sinh kế thực sự cho cộng đồng. Ở đó, mỗi người dân đều có phần việc của mình, có kế sinh nhai bền vững, có lý do để giữ rừng thay vì khai thác cạn kiệt.

Trước đây chúng em hợp tác với các hộ dân đã có ong rồi cùng đưa ong vào sâu trong vùng lõi Vườn Quốc gia nhưng từ năm ngoái bắt đầu phát giống ong miễn phí cho các hộ nghèo, hộ neo đơn, hộ do phụ nữ làm chủ. Dù kỹ thuật của bà con còn hạn chế và mỗi năm đều mất đi nhiều đàn ong, chúng em vẫn chấp nhận cùng chịu vì chỉ khi bà con được hưởng lợi, rừng mới có thể được bào tồn bền vững, những cánh rừng mới có cơ hội hồi sinh. Không như một số đơn vị nói nhiều về tác động xã hội, về tạo sinh kế bản địa… nhưng lại mời đội nuôi ong chuyên nghiệp tới đặt đàn, hết mùa thì rút.

Mấy năm nay chúng em nhận được rất nhiều lời đề nghị của các đội nuôi ong chuyên nghiệp như thế, họ muốn đưa ong vào rừng nuôi, hình thức hợp tác này rất có lợi nhưng HTX buộc phải từ chối vì không tạo sinh kế cho người dân”.

Điều chị Linh trăn trở nhất là tình trạng nhiều nơi nuôi ong khiến mật ong đang dần trở nên bão hòa. Bởi thế chị muốn xây dựng thương hiệu để kể câu chuyện về con ong nuôi trong rừng Bến En khác biệt thế nào, giàu dược tính ra sao, để kể về một phần lợi nhuận của mỗi chai mật mà khách hàng mua sẽ quay trở lại rừng, góp bảo vệ môi trường, tạo ra sinh kế cho người yếu thế…