Dạo quanh làng cổ Đông Sơn, phường Hàm Rồng (Thanh Hóa), không khó để bắt gặp những luống rau má xanh tươi nối tiếp nhau thành từng dải mềm như tấm thảm kéo dài đến tận mép sông.
Cây rau má đang mang lại thu nhập khá cho nhiều hộ dân làng cổ Đông Sơn. Ảnh: Trung Quân.
Thứ rau bình dị từng mọc hoang ven vườn, từng là món ăn chống đói của người nghèo năm nào giờ đã trở thành cây trồng chủ lực, mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm cho nhiều hộ dân nơi đây. Người làng Đông Sơn vẫn bông đùa gọi quê mình bằng cái tên mới “làng rau má”.
Làng cổ Đông Sơn nép mình bên bờ sông Mã. Đây là một trong những ngôi làng lâu đời ở xứ Thanh vẫn còn lưu giữ gần như nguyên vẹn nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Trước đây, phần lớn diện tích bãi bồi ven sông Mã được người dân sử dụng để trồng lúa, hoa và một số cây màu ngắn ngày. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế ngày càng giảm, trong khi chi phí đầu tư và công lao động tăng khiến nhiều hộ phải tìm hướng đi mới.
Bước ngoặt đến vào khoảng năm 2000 khi một số hộ dân nhận thấy cây rau má mọc tự nhiên xen trong các luống hoa sinh trưởng rất khỏe. Không cần chăm sóc cầu kỳ, cây vẫn xanh tốt trên nền đất phù sa, ít sâu bệnh và cho thu hoạch liên tục. Từ những thử nghiệm ban đầu, một số hộ mạnh dạn chuyển đổi sang trồng rau má. Kết quả vượt ngoài mong đợi khi cây thích nghi tốt với điều kiện thổ nhưỡng, thời gian sinh trưởng ngắn và có thể khai thác nhiều năm nếu chăm sóc đúng kỹ thuật.
Hiệu quả từ vài hộ tiên phong nhanh chóng lan tỏa. Người này chỉ người kia cách làm đất, nhân giống, tưới nước rồi cùng nhau mở rộng diện tích. Chỉ trong thời gian ngắn, vùng bãi bồi dần phủ kín màu xanh rau má. Rau thu hoạch đến đâu bán hết đến đó, thương lái phải đặt hàng trước vẫn không đủ cung cấp cho thị trường. Đến nay, nghề trồng rau má đã trở thành sinh kế của nhiều gia đình.
Theo anh Nguyễn Văn Tuấn, rau má không khó trồng nhưng quá trình sản xuất phải được kiểm soát chặt chẽ. Ảnh: Trung Quân.
Gần trưa, vợ chồng anh Nguyễn Văn Tuấn vẫn cặm cụi trên ruộng rau má rộng gần 7 sào. Từng nhát liềm nhẹ nhàng đưa xuống, từng bó rau xanh mướt nhanh chóng được xếp ngay ngắn trên bờ ruộng.
Gần 12 năm trước, khi trồng hoa màu liên tục không hiệu quả, gia đình anh quyết định cải tạo toàn bộ diện tích để trồng rau má. Quyết định ấy lúc đầu khiến nhiều người ái ngại. Thế nhưng thời gian đã chứng minh lựa chọn đó là đúng.
Anh Tuấn chia sẻ, giống rau má cổ là loại rau má tía, có đặc tính thân nhỏ, lá bé, mùi thơm đặc trưng, khi ăn có vị đậm hơn rau má lai. Loại rau này đặc biệt hợp với vùng đất bãi bồi ven sông Mã nên chỉ ít tuần sau khi xuống giống đã bén rễ, đâm chồi xanh mướt. Hiện mỗi năm gia đình anh thu từ 9 – 10 lứa rau má. Với giá bán khoảng 20.000 – 25.000 đồng/kg (tùy từng thời điểm), sau khi trừ chi phí, anh thu về từ 100 – 150 triệu đồng.
Theo anh Tuấn, rau má không khó trồng nhưng không phải cứ gieo xuống là có thể thu hoạch. Muốn cây cho năng suất ổn định, toàn bộ quá trình sản xuất phải được kiểm soát chặt chẽ. Cây giống phải chuẩn rau má cổ, các hộ có thể nhân giống ngay tại ruộng hoặc gieo bằng hạt.
Rau má ưa khí hậu mát, không chịu được mưa kéo dài, cũng không thích nắng gay gắt liên tục. Vì vậy, việc bố trí thời vụ hợp lý, chủ động nguồn nước tưới và chăm sóc theo từng giai đoạn sinh trưởng là kinh nghiệm quan trọng để duy trì sản lượng. Từ khi xuống giống mới, sau khoảng 2 – 3 tháng đã có thể thu hoạch lứa đầu tiên. Sau đó người trồng cắt thân, giữ lại gốc để cây tiếp tục tái sinh. Khi thời tiết thuận lợi, một gốc rau có thể khai thác nhiều năm mới phải thay thế.
Trong quá trình chăm sóc phải luôn giữ đất trồng đủ ẩm, thường xuyên làm cỏ và cắt đúng thời điểm để cây bật chồi mới. Rau phát triển mạnh nhất từ tháng 4 đến tháng 8. Sang mùa đông hay những đợt khô hạn kéo dài, năng suất giảm đáng kể. Sau mỗi lần thu hoạch, ngoài việc làm sạch cỏ, cần bổ sung phân bón hữu cơ để tăng độ màu mỡ cho đất, giúp cây nhanh hồi phục và cho lứa tiếp theo.
Không xa ruộng của anh Tuấn, bà Nguyễn Thị Thanh có 10 năm gắn bó với nghề trồng rau má cũng đang cần mẫn chăm sóc, thu hoạch từng luống rau để kịp có nguồn cung cho khách đặt hàng. Hai sào rau má của gia đình bà đều đặn mỗi tháng cho thu khoảng 1 tấn sản phẩm, giá bán ổn định quanh mức 20.000 đồng/kg.
Theo nhiều hộ dân, nếu xây dựng được chuỗi liên kết sản xuất bền vững, nông dân hoàn toàn có thể làm giàu nhờ cây rau má. Ảnh: Trung Quân.
Theo bà Thanh, khi cây rau má bước vào giai đoạn ổn định, người trồng có thể thu hoạch 1 lần/tháng. Thu theo kiểu cuốn chiếu” hết luống này đến luống khác nối tiếp nhau nên nguồn cung luôn được đảm bảo. Cũng nhờ vậy, các hộ liên tục có nguồn thu để tái đầu tư và trang trải cuộc sống. Đây cũng là ưu điểm lớn của cây rau má so với một số cây trồng truyền thống trong bối cảnh người dân đang tìm kiếm mô hình sản xuất cho giá trị ổn định trên diện tích nhỏ.
Cây rau má còn có ưu điểm là đầu ra tương đối ổn định. Nhờ có lợi cho sức khỏe nên hiện nhu cầu của thị trường rất lớn. Có hộ bán cho thương lái, nhà hàng, quán ăn, có hộ đưa vào chợ đầu mối rồi chuyển đi các tỉnh phía Nam. Một số gia đình còn tận dụng mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm tới người tiêu dùng. Nhờ vậy, cây rau má không còn phụ thuộc vào một kênh tiêu thụ duy nhất.
Khi tổ chức sản xuất phù hợp và có đầu ra ổn định, nhất là hình thành được chuỗi liên kết, những cây trồng tưởng chừng rất bình dị như rau má vẫn có thể trở thành sinh kế bền vững, thậm chí giúp nông dân làm giàu.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
