Buôn Ea Na (xã Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk) kết nghĩa với Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền từ năm 2004. Hơn 20 năm đồng hành, Bình Điền cùng bà con chia sẻ giải pháp canh tác để cây cà phê cho hiệu quả cao hơn, đời sống trong buôn ngày một cải thiện.
Nhìn lại cách làm cũ
Niên vụ này, 3 hộ trong buôn tham gia chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu và tự so sánh hai nửa vườn của mình: một nửa làm theo quy trình mới, nửa kia làm như cũ. Điều họ nhìn thấy trên cành là câu trả lời thuyết phục nhất.
Các chuyên gia cùng đại diện Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, khuyến nông địa phương, Bình Điền và bà con buôn Ea Na tại vườn mô hình. Ảnh: Tấn Phong.
Ông Trần Duy Tiến, bà Nguyễn Thị Hoa và ông Y Bay Niê đều trồng cà phê vối giống TR4 trên đất đỏ bazan ở buôn Ea Na, năng suất quen thuộc đạt từ 2,5 – 3 tấn nhân/ha. Nhiều năm nay, 3 hộ có chung một nỗi lo: tiền phân mỗi vụ tăng mà năng suất đứng yên và cứ đến mùa mưa là quả non rụng dưới gốc, lá chuyển vàng, bệnh thán thư lan trong tán.
Khi cán bộ kỹ thuật cùng bà con đi từng hàng cây, ba nguyên nhân dần lộ ra. Tán cây rậm vì ít được tạo hình, chồi vượt mọc dày, vườn bà Hoa còn trồng xen hồ tiêu nên cà phê bị che rợp, quả trong tán thiếu nắng, sau mưa ẩm lâu nên nấm bệnh lan nhanh. Phân bón dùng theo thói quen, không theo từng giai đoạn của cây. Vườn ông Y Bay Niê bón nhiều đạm nên cây vống cành, lá vàng, quả non thiếu kali và vi lượng nên dễ rụng. Cuối cùng là không ai ghi chép nên cuối vụ không tính được 1kg cà phê tốn bao nhiêu tiền phân.
Các chuyên gia hướng dẫn nông dân đánh giá tình trạng dinh dưỡng của cây qua màu lá, cành dự trữ và chùm quả ngay tại vườn. Ảnh: Tấn Phong.
Bốn thay đổi trên vườn mô hình
Niên vụ 2025 – 2026, 3 vườn ở Ea Na nằm trong số 48 vườn mô hình tại 6 tỉnh của chương trình do Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền chủ trì, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) triển khai, tại Đắk Lắk có Trung tâm Khuyến nông tỉnh và trạm khuyến nông xã theo dõi. Mỗi vườn chia đôi trên cùng đất, cùng giống, cùng người làm: Một nửa theo quy trình của chương trình, nửa kia làm như cũ để bà con tự so sánh. Bốn thay đổi được áp dụng trên nửa vườn mô hình, mỗi thay đổi nhắm vào một nguyên nhân.
Chùm quả trên phần vườn mô hình quả đóng dày, kích thước đồng đều, cuống quả bám chắc cành. Ảnh: Tấn Phong.
Thứ nhất, tạo hình và quản lý tán: cắt cành sâu bệnh, cành tăm, cành vô hiệu, loại bỏ chồi vượt, mở thoáng khung tán, giữ thảm cỏ che gốc. Tán thoáng giúp cành mang quả nhận đủ ánh sáng để quang hợp nuôi quả, ẩm độ trong tán giảm nên nấm bệnh khó phát sinh, dinh dưỡng không bị chồi vượt tranh mất.
Thứ hai, cải tạo đất trước khi nuôi cây: đầu mùa mưa bón phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng rễ cùng Đầu Trâu Cân bằng đất. Hữu cơ làm đất tơi xốp, giữ nước, giữ phân, cân bằng đất hạ độ chua, bổ sung canxi, magiê, kích rễ tơ phát triển. Rễ khỏe thì các đợt bón phân sau cây mới hấp thu được thay vì trôi đi.
Thứ ba, bón phân theo giai đoạn sinh trưởng bằng bộ phân Đầu Trâu chuyên dùng cho cà phê: mùa khô và đầu mùa mưa bón cân đối để cây phục hồi và ra cành dự trữ; giữa và cuối mùa mưa chuyển sang công thức kali cao có trung, vi lượng để nhân chắc, cuống dai; thêm phân bón lá khi quả còn non để hạn chế rụng sinh lý. Lượng bón tính theo nhu cầu của cây, không thừa đạm nên cây không vống cành mà dồn sức cho quả.
Bình Điền và các đơn vị phối hợp thăm hỏi, tặng quà cho bà con buôn kết nghĩa Ea Na. Ảnh: Tấn Phong.
Thứ tư, quản lý dịch hại tổng hợp và ghi chép: nhận biết rệp sáp, thán thư khi mới xuất hiện, ưu tiên biện pháp sinh học, xử lý trọng điểm đúng chỗ, đúng lúc thay vì phun cả vườn, mỗi đợt bón, đợt phun đều ghi sổ để cuối vụ tính được chi phí.
Trong đợt kiểm tra đầu tháng 10/2026, GS.TS Nguyễn Văn Bộ, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Bình Điền và TS Tôn Nữ Tuấn Nam, Trưởng ban Cố vấn chương trình trực tiếp đánh giá chùm quả, bộ tán, hệ rễ và hướng dẫn bà con đọc tình trạng dinh dưỡng qua màu lá, đại diện Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cắt tỉa mẫu để bà con làm theo.
Hai nửa vườn, hai kết quả
Đến đợt bón cuối mùa mưa, bà con không cần ai chỉ cũng thấy khác biệt. Nửa vườn mô hình lá xanh đậm, phiến lá dày, cành dự trữ dài, chùm quả đóng dày, quả to đều, cuống chắc, bệnh thán thư không lan. Nửa làm như cũ lá ngả vàng, cuống yếu, sau mỗi đợt mưa dài lại thấy quả rụng dưới gốc, chùm quả to nhỏ không đều. Theo dõi của cán bộ kỹ thuật ghi nhận tỷ lệ rụng quả trên nửa mô hình giảm 65 – 70% so với đối chứng, chi phí phân bón và công chăm sóc thấp hơn.
“Nhờ tỉa tán thông thoáng và bón đủ phân nuôi quả đúng đợt, chùm quả phình to rất đều, cuống dai, bám chặt cành”, ông Tiến cho biết. Bà Hoa nói thêm: “Rẫy nhà tôi năm nay quả đậu khít cành, không còn rơi rụng như trước mà lại tiết kiệm được tiền phân”.
T.S Tôn Nữ Tuấn Nam – Cố vấn chương trình Canh tác cà phê thông minh (bìa phải) tỉ mỉ hướng dẫn bà con cách nhận biết sức khỏe thổ nhưỡng qua sắc màu của lá, chỉ rõ từng dấu hiệu rệp sáp hay nấm bệnh từ sớm để ưu tiên dùng giải pháp sinh học an toàn. Ảnh: Tấn Phong.
Từ kết nghĩa đến thay đổi cách làm
Bình Điền ký giao ước kết nghĩa với buôn Ea Na từ năm 2004 khi đây còn là buôn khó khăn của huyện Krông Ana. Hơn 20 qua, Công ty đồng hành cùng bà con bằng những việc thiết thực: chuyển giao kỹ thuật canh tác cà phê cùng các nhà khoa học, hỗ trợ phân bón, hệ thống điện phục vụ tưới, học bổng cho học sinh, khám bệnh và nhà ở cho hộ khó khăn.
Năng suất cà phê của buôn tăng lên nhiều lần so với ngày đầu kết nghĩa, đời sống bà con ngày càng cải thiện. Mô hình canh tác cà phê thông minh niên vụ này là bước tiếp theo của chặng đường đó, không chỉ đưa phân bón về buôn mà còn chia sẻ giải pháp canh tác để chính nông dân làm, tự so sánh và tự nhận ra vì sao bón đúng lại hơn bón nhiều.
Năng suất hai nửa vườn sẽ được cân đo khi thu hoạch cuối năm. Nhưng hai nửa vườn của ông Tiến, bà Hoa, ông Y Bay Niê đã trở thành nơi bà con trong buôn sang xem tận mắt, và đó là cách Bình Điền cùng khuyến nông địa phương kỳ vọng nhân rộng quy trình ra cả Ea Na và các buôn lân cận.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
