Nông dân Bom Bo thay đổi cách trồng cà phê

Từ nhiều năm nay, 3 hộ tại xã Bom Bo (tỉnh Đồng Nai) từ bón phân theo kinh nghiệm và chỉ xử lý khi cây suy yếu đã chuyển sang cách trồng cà phê theo quy trình chăm sóc đất trước, bón phân đúng giai đoạn, phòng sâu bệnh chủ động và ghi chép để kiểm soát chi phí. Chỉ sau một mùa mưa, sự khác biệt đã thể hiện rõ trên vườn cây.

Vườn cà phê vối 1,3 ha của ông Chu Văn Dũng tại xã Bom Bo (huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước cũ) nằm trên nền đất đỏ lẫn nhiều sỏi. Sau nhiều năm khai thác liên tục, năng suất bình quân giảm còn 2,9 tấn nhân/ha. Hai hộ lân cận cũng gặp tình trạng tương tự: vườn 1,5 ha của ông Chu Văn Cửu đạt 2,8 tấn nhân/ha, còn vườn 1 ha của ông Phương Văn Hùng bị suy kiệt do nấm bệnh, năng suất chỉ còn 1,9 tấn nhân/ha.

Vòng luẩn quẩn của cách làm cũ

Điểm chung của ba vườn là cách chăm sóc dựa trên kinh nghiệm và tập quán. Phân bón được sử dụng theo từng thời điểm, chủ yếu để đáp ứng nhu cầu trước mắt của cây. Khi cây có biểu hiện thiếu dinh dưỡng hoặc suy yếu thì tăng lượng phân. Sâu bệnh thường chỉ được xử lý khi đã phát sinh. Ít ai quan tâm đến độ chua và độ phì của đất, cũng không ghi chép để biết mỗi vụ đã đầu tư bao nhiêu và thu về bao nhiêu.

Theo ông Dũng, hệ quả là cây cà phê xanh nhưng không bền, gặp mưa dầm hoặc nắng gắt là xuống màu, quả phát triển chậm, sâu bệnh dễ bùng phát. Đất ngày càng chua, khả năng giữ và cung cấp dinh dưỡng giảm nên càng bón thêm phân hiệu quả càng thấp. Chi phí tăng nhưng năng suất không tăng tương ứng.

 Bốn thay đổi khi tham gia mô hình

Niên vụ 2025 – 2026, ba vườn trên được chọn tham gia chương trình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu” do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) triển khai trên 48 vườn tại 6 tỉnh, tại Đồng Nai có Hội Nông dân và Trung tâm Khuyến nông tỉnh cùng theo dõi. Mỗi vườn được chia đôi, một phần áp dụng quy trình của chương trình, phần còn lại nông dân tự chăm sóc như trước để so sánh.

Tham gia mô hình, cách làm của các hộ thay đổi ở bốn điểm. Thứ nhất, chăm sóc đất trước khi chăm sóc cây. Đầu mùa mưa vườn được bón phân cân bằng đất và phân hữu cơ để giảm độ chua, phục hồi bộ rễ, sau đó mới bón phân NPK.

Thứ hai, bón phân theo giai đoạn sinh trưởng: Mùa khô, đầu mùa mưa, giữa và cuối mùa mưa, mỗi giai đoạn dùng loại phân Đầu Trâu có tỷ lệ dinh dưỡng phù hợp với nhu cầu của cây, giai đoạn nuôi quả tăng kali và bổ sung vi lượng để hạt chắc.

Thứ ba, phòng sâu bệnh chủ động thay vì chữa bệnh. Rệp sáp, mọt đục cành được phòng từ đầu mùa mưa. Bệnh thán thư, thối cuống được phòng trước cao điểm mưa, kết hợp phân bón lá hạn chế rụng trái non. Thứ tư, ghi chép nhật ký đồng ruộng. Từng loại vật tư, lượng dùng và thời điểm sử dụng được ghi lại để cuối vụ tính được giá thành mỗi kg cà phê nhân.

Đi kèm với quy trình là sự đồng hành trực tiếp của cán bộ kỹ thuật của Phân bón Bình Điền cùng cán bộ khuyến nông xuống vườn hướng dẫn từng đợt bón, đợt phun và giải đáp ngay khi vườn có dấu hiệu bất thường. “Trước đây mình làm theo thói quen, giờ mỗi việc đều biết vì sao phải làm và làm vào lúc nào”, ông Chu Văn Cửu chia sẻ.

Tác động nhìn thấy sau một mùa mưa

Sự khác biệt giữa hai phần vườn thể hiện rõ ngay trong giai đoạn nuôi quả. Ở phần áp dụng quy trình, cây duy trì bộ lá xanh đậm, dày và khỏe, quả to, tròn đều, cuống bám chắc. Ở phần chăm sóc theo cách cũ, lá bắt đầu ngả vàng, quả rụng rải rác và cuống chuyển vàng. Tại vườn ông Hùng, phần vườn từng suy kiệt đã phục hồi sinh trưởng, bộ lá xanh trở lại, chùm quả phát triển đồng đều. “Vườn phục hồi tốt hơn kỳ vọng của gia đình”, ông Hùng cho biết.

Tác động không chỉ nằm trên cây. Nhờ bón đúng đợt, đúng lượng, các hộ chủ động được lượng vật tư cần mua trong vụ, tránh bón dồn hoặc bón thừa. Số lần phun thuốc giảm do phòng sớm, công lao động cũng giảm. Việc ghi chép giúp nông dân lần đầu nhìn thấy đầy đủ chi phí đầu tư, làm cơ sở để so sánh hiệu quả với cách làm cũ.

Từ thay đổi kỹ thuật đến thay đổi tư duy

Với ông Dũng, giá trị lớn nhất của mô hình là cách nhìn mới về vườn cây. “Trước đây cây yếu thì chỉ lo đổ thêm phân. Nay tôi hiểu phải cải thiện đất trước cây mới hấp thu tốt và cho năng suất ổn định”, ông nói. Thay vì chạy theo năng suất một vụ, các hộ bắt đầu tính đến sức khỏe đất và hiệu quả đầu tư dài hạn.

Kết quả năng suất của hai phần vườn sẽ được cân đo, so sánh khi thu hoạch vào cuối năm. Nhưng với tình trạng vườn hiện nay, ba hộ tại Bom Bo kỳ vọng vượt mức năng suất của các vụ trước với chi phí được kiểm soát tốt hơn. Đó cũng là mục tiêu mà chương trình hướng tới, giúp người trồng cà phê thay đổi tập quán canh tác, áp dụng đúng giải pháp cho từng giai đoạn và chủ động thích ứng với thời tiết ngày càng bất thuận.