Nhãn xuồng cơm vàng Vĩnh Châu nguy cơ mất vị thế

Đặc sản mất dần sức hút

Hơn 20 năm bén rễ trên vùng đất cát ven biển, nhãn xuồng cơm vàng Vĩnh Châu trở thành một trong những đặc sản nổi tiếng của địa phương. Điều kiện thổ nhưỡng đặc trưng đã tạo nên những trái nhãn xuồng vỏ mỏng, cùi dày, vị ngọt thanh, giòn, ráo nước và hương thơm riêng biệt ít nơi có được.

Hiện giống nhãn này được trồng chủ yếu tại phường Vĩnh Phước và Vĩnh Châu của TP Cần Thơ, quy mô khoảng 300 ha. Sản phẩm đã đạt OCOP 3 sao và được cấp 2 mã số vùng trồng với diện tích hơn 25 ha, mở ra kỳ vọng chinh phục những thị trường lớn hơn. Thế nhưng những lợi thế này vẫn chưa đủ để giữ giá trị cho nhãn xuồng Vĩnh Châu.

Chị Kha Thanh Thủy ở phường Vĩnh Châu vừa thu hoạch xong gần 4.000m2 nhãn xuồng cơm vàng với sản lượng hơn 3 tấn. Giá bán chỉ còn khoảng 12.000 đồng/kg, chưa bằng một nửa so với vài năm trước.

“Năm nay trái nhiều nhưng thương lái đến rất ít, bẻ không kịp, nhãn chín rộ. Ngày trước vào vụ giá 30.000 – 35.000 đồng/kg, nghịch mùa có lúc lên tới 50.000 – 60.000 đồng/kg. Ba năm nay giá chỉ còn khoảng 12.000 – 15.000 đồng/kg”, chị Thủy chia sẻ.

Theo chị, nhãn xuồng cơm vàng khó bảo quản lâu. Sau khi cắt khoảng 2 ngày vỏ nhãn bắt đầu đen, xuống màu. Nếu bà con neo trái trên cây cũng chỉ được khoảng nửa tháng rồi rụng. Vì vậy vào vụ thu hoạch, người trồng buộc phải tìm cách tiêu thụ nhanh chóng.

“Tính ra chỉ lấy công làm lời. Bỏ thì tiếc vì vườn nhãn đã gắn bó từ thời ông bà, cây đã hơn 20 năm tuổi. Tiếp tục trồng cũng không biết tương lai sẽ ra sao”, chị Thủy trăn trở.

Hoàn cảnh của bà Lai Xíu Lén ở khu vực Biển Trên, phường Vĩnh Phước cũng không khá hơn. Vườn nhãn hơn 2.600m2 của gia đình bà đầu vụ này cũng chỉ bán được với giá 13.000 đồng/kg, sau đó giảm còn 12.000 đồng/kg.

Theo bà Lén, mỗi năm chi phí đầu tư cho vườn khoảng 13 triệu đồng, chưa kể tiền thuê nhân công thu hoạch. Nếu gặp mưa, trái rất dễ bị đen vỏ, nấm bệnh hoặc rụng trước khi bán. Lợi nhuận thu lại sau hơn 5 tháng chăm sóc chẳng còn bao nhiêu.

Hướng đi nào để giữ cây đặc sản?

Ông Lưu Khánh Đông, Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Vĩnh Phước cho biết, nguyên nhân lớn nhất khiến giá nhãn năm nay giảm mạnh là sản lượng thu hoạch tập trung trong thời gian rất ngắn.

“Nhiều năm trước, nhãn cho trái rải rác trong khoảng ba tháng. Năm nay do thời tiết thay đổi, mưa đến sớm, việc xử lý ra hoa không đạt nên các vườn thu hoạch đồng loạt trong khoảng 1 – 1,5 tháng”, ông Đông phân tích.

Không chỉ áp lực sản lượng tăng cao cùng thời điểm, thị trường tiêu thụ nhãn xuồng cơm vàng hiện nay cũng không còn sôi động như trước. Khi sản phẩm không còn mới lạ, sức mua giảm dần, trong khi đầu ra chủ yếu vẫn phụ thuộc vào thương lái, tiêu thụ tại TP Cần Thơ, TP.HCM và tỉnh Cà Mau.

Toàn phường Vĩnh Phước hiện có 231,5 ha trồng nhãn, trong đó có hơn 221 ha nhãn xuồng cơm vàng, năng suất bình quân khoảng 6 tấn/ha. Theo tính toán của ngành chuyên môn, với chi phí đầu tư từ 5 – 7 triệu đồng/1.000m2 và giá bán chỉ 13.000 – 15.000 đồng/kg như hiện nay, nhiều nhà vườn chỉ hòa vốn hoặc lãi rất thấp.

Đáng lo hơn, phương án chuyển đổi cơ cấu cây trồng hoặc tăng giá trị cho nhãn xuồng cơm vàng tại địa phương gần như không khả thi. Theo ông Đông, phần lớn vườn nhãn đã khép tán nên không thể trồng xen. Địa phương chỉ có thể khuyến cáo người dân cải tạo vườn, tỉa thưa để nâng cao hiệu quả sản xuất. Trong khi đó, ý tưởng phát triển sản phẩm chế biến như nhãn sấy hay du lịch trải nghiệm cũng từng được đặt ra nhưng chưa thể triển khai hiệu quả.

Ông Huỳnh Hồ Dém, Giám đốc HTX Nhãn xuồng cơm vàng Vĩnh Châu cho biết, HTX hiện có 20 thành viên, canh tác trên 140 ha nhãn xuồng. Riêng vườn của gia đình ông rộng gần 1 ha, trồng hơn 140 gốc nhãn.

Ông đã thử nghiệm giải pháp xử lý nghịch vụ cho cây nhãn xuồng cơm vàng nhưng chỉ thu được gần 1 tấn trái, dù giá bán lên đến 50.000 – 55.000 đồng/kg nhưng cũng không bù được chi phí. Bởi theo ông, trở ngại lớn nhất là nguồn nước tưới. Điều kiện vùng ven biển Vĩnh Phước chủ yếu phụ thuộc vào nước giếng khoan, không đáp ứng nhu cầu tưới cho cây trồng trong mùa khô. Kỹ thuật xử lý nhãn nghịch vụ của nhà vườn cũng không đảm bảo.

Thực tế đang đặt nhà vườn trồng nhãn xuồng cơm vàng Vĩnh Châu vào cảnh “buông không nỡ, giữ không thành”. Để giữ cây đặc sản này, cần những giải pháp đồng bộ từ cơ quan quản lý của TP Cần Thơ và chính quyền địa phương về kỹ thuật canh tác, bảo quản sau thu hoạch, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, liên kết tiêu thụ đến phát triển thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Nếu không sớm tìm được hướng đi mới, loại trái cây từng làm nên thương hiệu của vùng đất Vĩnh Châu rất có thể sẽ dần đánh mất vị thế ngay trên chính quê hương mình.