Đổi đời từ những giàn thiên lý

Thu nhập hàng trăm triệu đồng/vụ

Từ sáng sớm, những chủ vườn tại xã Công Chính, tỉnh Thanh Hóa đã có mặt ngoài ruộng, thoăn thoắt hái từng chùm hoa thiên lý còn đọng sương để kịp giao cho thương lái trong ngày. Trước khi trở thành vùng chuyên canh thiên lý nổi tiếng, nông dân xã Công Chính chủ yếu gắn bó với các cây trồng truyền thống như lúa, mía và bí xanh. Dù từng tạo sinh kế chính cho người dân, nhưng những cây trồng này thường xuyên rơi vào cảnh được mùa mất giá, đầu ra bấp bênh, thu nhập không ổn định.

Thực tế đó buộc người dân phải trăn trở tìm hướng đi mới để nâng cao giá trị trên cùng diện tích canh tác. Sau nhiều lần thử nghiệm, người dân nhận thấy cây thiên lý thích nghi tốt với điều kiện thổ nhưỡng địa phương, cho năng suất ổn định và hiệu quả kinh tế vượt trội. Từ những hộ tiên phong với vài giàn hoa nhỏ lẻ, đến nay, trên địa bàn xã đã hình thành vùng sản xuất thiên lý tập trung với diện tích hơn 30ha, cho sản lượng hàng trăm tấn hoa/vụ.

Ông Nguyễn Văn Hàng (xã Công Chính) nhớ lại: “Có thời điểm trồng bí xanh, nhìn ruộng đầy quả nhưng bị thương lái ép giá, thu không đủ bù chi phí nên tôi quyết định chuyển sang trồng thiên lý. Ban đầu cũng lo lắm vì phải bỏ ra gần 100 triệu đồng để dựng giàn, mua giống, cải tạo đất. Nhưng tôi nghĩ nếu thành công thì cây cho thu nhiều năm, vốn đầu tư cũng sẽ được thu hồi dần”.

Sự mạnh dạn và công sức chăm bón từng ngày của ông Hàng cũng được đền đáp xứng đáng. Chỉ sau vài tháng vun trồng, những chùm hoa thiên lý đầu tiên bắt đầu hé nở, báo hiệu một mùa vụ đầy hi vọng. Bước vào chính vụ, sắc vàng của hoa phủ kín các giàn, ngày nào gia đình ông cũng tất bật thu hái.

Khác với nhiều loại rau màu chỉ cho thu hoạch trong thời gian ngắn, thiên lý ra hoa liên tục nhiều tháng, tạo nguồn thu đều đặn và ổn định. Những thửa ruộng từng nhiều phen lao đao vì cảnh được mùa mất giá nay đã trở thành cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao và mở ra niềm tin mới cho nông dân.

Theo ông Hàng, trung bình 2 ngày sẽ thu hoa 1 lần, có thời điểm được mùa sản lượng đạt 1 tạ hoa/lần thu hoạch. Với giá bán bình quân dao động từ 38.000 – 40.000 đồng/kg, thời điểm đầu vụ lên tới 50.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí gia đình thu lợi nhuận hàng trăm triệu đồng/vụ.

“Hoa thiên lý chủ yếu phục vụ các chợ đầu mối, nhà hàng, bếp ăn tập thể và siêu thị. Hoa được thu hái vào sáng sớm, tiêu thụ ngay trong ngày nên ít xảy ra tình trạng tồn hàng kéo dài”, ông Hàng cho biết.

Hoa thiên lý giúp người dân khai thác hiệu quả hơn quỹ đất nông nghiệp. Là cây thân leo, thiên lý phát triển trên giàn nên tận dụng được không gian theo chiều cao, góp phần che phủ, giữ ẩm đất, hạn chế xói mòn.

Sau khi đầu tư giàn năm đầu tiên, người trồng chỉ cần tập trung bón phân, tỉa cành và thu hoạch trong nhiều năm tiếp theo. “Trên cùng một đơn vị diện tích, rất ít loại cây truyền thống có thể mang lại hiệu quả kinh tế cao như thiên lý. Có hộ thu nhập từ 80 – 100 triệu đồng mỗi vụ, cao gấp nhiều lần so với trồng lúa hay mía trước đây”, ông Hàng cho biết.

Còn nhiều nỗi lo

Trước đây, hoa thiên lý chỉ được xem là cây trồng phụ quanh vườn nhà thì nay tại xã Công Chính, cây trồng này đang dần trở thành mặt hàng nông sản có giá trị. Điều đó không chỉ đến từ hiệu quả kinh tế mà còn bởi khả năng thích ứng với nhu cầu thị trường trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng ưu tiên các sản phẩm rau an toàn.

Hiện nay, hoa thiên lý đã trở nên quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình nên nhu cầu tiêu dùng gần như quanh năm. Nhu cầu thị trường ngày càng cao và khá ổn định đã tạo động lực để người dân mạnh dạn đầu tư mở rộng diện tích.

Bà Đào Thị Hà, thôn Yên Bình, xã Công Chính trồng 6 sào thiên lý cho biết: “Cứ đến vụ thu hoạch, thương lái đã có mặt từ rất sớm ở ruộng để thu mua hoa. Nhờ đặc tính cho thu hoạch liên tục, người trồng không phải chờ đến cuối vụ mới có nguồn thu như nhiều cây trồng khác. Dòng tiền được tạo ra gần như mỗi ngày, giúp các hộ chủ động chi phí sản xuất và sinh hoạt”.

Một ưu điểm khác là hoa thiên lý không phải phun thuốc bảo vệ thực vật như nhiều loại rau ăn lá. Nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật, bón phân cân đối, giữ đất thông thoáng và thu hoạch đúng thời điểm, cây sinh trưởng khá ổn định, phù hợp với định hướng sản xuất nông nghiệp an toàn. Đây cũng là lý do giúp 12ha thiên lý của thôn Yên Bình đã được chứng nhận VietGAP, tạo lợi thế khi tiếp cận các kênh tiêu thụ hiện đại.

Tuy nhiên, bà Hà cũng như nhiều hộ dân khi được hỏi vẫn không khỏi suy tư vì phía sau những giàn hoa xanh tốt vẫn còn không ít nỗi lo. Năm nay, đợt nắng nóng kéo dài khiến nhiều diện tích thiên lý sinh trưởng chậm, sản lượng giảm. Có hộ chỉ thu được khoảng 20 – 30kg hoa mỗi ngày, trong khi cùng thời điểm năm trước đạt tới 60 – 70kg. Không chỉ thời tiết cực đoan, nhiều diện tích còn xuất hiện hiện tượng cây chết hàng loạt do tuyến trùng và các loại nấm bệnh trong đất, gây thiệt hại lớn cho người dân.

Ông Nguyễn Hữu Thủy, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Công Chính chia sẻ, về lâu dài, tiềm năng của cây hoa thiên lý vẫn còn rất lớn. Không chỉ dừng lại ở sản xuất nguyên liệu tươi, địa phương hoàn toàn có thể xây dựng chuỗi giá trị thông qua sơ chế, đóng gói, chế biến hoặc phát triển sản phẩm OCOP. Khi sản xuất theo quy trình VietGAP hoặc hữu cơ, giá trị sản phẩm sẽ tiếp tục được nâng lên, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.

Mô hình trồng hoa thiên lý tại xã Công Chính đã và đang cho thấy hướng đi phù hợp trong quá trình tái cơ cấu ngành trồng trọt. Thay vì bám vào những cây trồng hiệu quả thấp, người dân đã mạnh dạn chuyển đổi sang loại cây có giá trị cao hơn, khai thác hiệu quả từng mét vuông đất canh tác và tạo nguồn thu ổn định trong nhiều năm.

Ông Nguyễn Hữu Thủy cho rằng, để hoa thiên lý thực sự trở thành cây trồng chủ lực, mang lại thu nhập cao, bền vững cho người dân, không chỉ cần những vụ hoa được mùa , được giá mà còn cần sự đồng hành của ngành nông nghiệp trong quy hoạch vùng trồng, chuyển giao kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường tiêu thụ…