Cơ giới hóa ngành lúa gạo thiếu đồng bộ ở nhiều khâu trung gian

Khâu trung gian thiếu và yếu

Trong bối cảnh chi phí sản xuất tăng cao, thiếu hụt lao động nông nghiệp và yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường xuất khẩu, cơ giới hóa không chỉ dừng lại ở việc thay thế lao động thủ công mà phải hướng đến sự đồng bộ, chính xác, dựa trên nền tảng dữ liệu số.

Tại hội thảo “Số hóa cơ giới hóa nông nghiệp phục vụ tối ưu đầu tư, quản lý và nâng cao hiệu quả sản xuất lúa gạo” do Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI) phối hợp với Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn và Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ tổ chức mới đây, ông Hồ Phi Tuấn – Trưởng phòng Cơ điện – Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho biết, hiện nay cơ giới hóa trong ngành hàng lúa gạo chỉ mạnh ở khâu đầu (làm đất) và khâu cuối (thu hoạch). Trong khi đó, ở khâu trung gian như gieo sạ, chăm sóc, sấy, bảo quản và xử lý phụ phẩm lại thiếu và yếu.

Theo ông Tuấn, cả nước hiện có trên 600.000 máy móc, thiết bị vận hành, tuy nhiên hiệu quả hoạt động lại rất thấp. Đặc biệt, có những máy chỉ được sử dụng đúng một mùa vụ trong năm.

Những hạn chế này xuất phát từ việc máy móc, thiết bị có giá thành cao, phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và thiếu thiết bị chuyên dùng. Khảo sát do Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn thực hiện cho thấy ngành công nghiệp chế tạo máy nông nghiệp của Việt Nam hiện chỉ đáp ứng khoảng 30%, còn lại vẫn phải nhập khẩu, chủ yếu từ thị trường Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan và một số nước Châu Âu.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng các hệ thống công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, cảm biến thông minh và dữ liệu quản lý, vận hành máy móc còn hạn chế.

Bà Đào Thị Như Hè – Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Sài Gòn Kim Hồng cho biết, từ năm 2019 đến nay, doanh nghiệp đã triển khai máy sạ cụm vùi phân tại ĐBSCL. Đồng thời tham gia các mô hình thí điểm áp dụng quy trình canh tác thuộc Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phục vụ cơ giới hoá ở khâu gieo sạ. Thế nhưng dù miệt mài tham gia, nhưng thật sự máy bán rất ít, chưa được nhân rộng vì nông dân chưa mặn mà.

Đối với việc ứng dụng máy bay không người lái trong nông nghiệp (drone), bà Hè cho rằng không nên lạm dụng trong gieo sạ bởi nếu sạ lan, nông dân khó kiểm soát được lượng giống cũng như chi phí đầu vào.

Cơ giới hóa phải theo toàn chuỗi

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của ngành nông nghiệp, việc xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ hoá và tích hợp cơ giới hoá theo vùng chuyên biệt là giải pháp then chốt để nâng cao hiệu quả sản xuất và tối ưu hóa đầu tư.

Bà Nguyễn Thị Giang – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ cho biết, thời gian qua, Thành phố đã tích cực triển khai nhiều mô hình ứng dụng cơ giới hóa tiên tiến gắn với nông nghiệp tuần hoàn và giảm phát thải.

Nhiều mô hình đã cho thấy hiệu quả rất rõ rệt như: sạ hàng kết hợp vùi phân; cơ giới hóa xử lý rơm rạ; máy cuốn rơm; sản xuất phân hữu cơ từ rơm và ứng dụng máy tung phân hữu cơ trong canh tác lúa.

Vừa qua, TP Cần Thơ đã triển khai thí điểm hoạt động số hóa cơ giới hóa trong canh tác lúa tại ba xã Long Hưng, Thạnh Quới và Thuận Hòa. Qua khảo sát, nhóm triển khai đã thu thập và xây dựng bộ dữ liệu về diện tích canh tác, lịch thời vụ và mức độ sử dụng máy nông nghiệp theo từng khâu sản xuất trong năm 2025. Đồng thời xây dựng bản đồ thích nghi cơ giới hóa để đánh giá mức độ phù hợp của các loại máy móc theo điều kiện cụ thể của từng địa phương.

Theo bà Giang, việc số hóa vùng sản xuất, cơ giới hóa và quản lý phát thải sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực quản trị ngành hàng lúa gạo, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Thời gian tới, TP Cần Thơ sẽ tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu số phục vụ quản lý sản xuất lúa theo vùng chuyên canh, cấp mã số vùng trồng và quản lý phát thải. Thành phố đang thúc đẩy hình thành các tổ dịch vụ cơ giới hóa chuyên nghiệp gắn với HTX nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác máy móc và giảm chi phí đầu tư cho nông dân.

Xác định cơ giới hóa bắt đầu từ thửa ruộng không phải từ nhà máy, ông Hồ Phi Tuấn chia sẻ, các địa phương ĐBSCL cần phát triển cơ giới hóa theo toàn chuỗi, ưu tiên phát triển dây chuyền đồng bộ với các loại máy móc chuyên dùng, thiết bị giảm tổn thất và công nghệ giảm phát thải. Đồng thời mạnh dạn đầu tư vào cơ điện nông nghiệp, tự động hóa.

Việc phát triển các dịch vụ cơ giới hóa nông nghiệp thông qua hỗ trợ các HTX, doanh nghiệp triển khai dịch vụ nông nghiệp trọn gói hoặc hình thành những tổ dịch vụ liên vùng cũng được kỳ vọng tăng hiệu suất sử dụng máy móc, giảm chi phí đầu tư, tăng khả năng tiếp cận thiết bị.

ĐBSCL cũng cần đẩy mạnh công tác nghiên cứu, chế tạo máy, trọng tâm là hỗ trợ doanh nghiệp nội địa về thiết kế, chế tạo các máy phù hợp với điều kiện Việt Nam nhằm giảm phụ thuộc nhập khẩu.