Chi phí trồng lúa không nằm ở lượng phân bón

Năng suất lúa bắt đầu bão hòa khi lượng đạm ở mức khoảng 70-100 kg/ha (dữ liệu của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế – IRRI), nhưng nhiều nông dân vẫn bón tới 100-200 kg/ha. Điều đó đồng nghĩa một phần phân bón không tạo thêm hạt lúa, nhưng vẫn làm tăng chi phí sản xuất và phát thải khí nhà kính. Bài toán của sản xuất lúa vì thế không còn là giảm bao nhiêu kilogram phân, mà là làm thế nào để mỗi kilogram tạo ra nhiều giá trị hơn.

Đó cũng là thông điệp xuyên suốt từ các nghiên cứu và mô hình thực tế được IRRI triển khai tại Đồng bằng sông Hồng trong khuôn khổ dự án “Sử dụng phân bón đúng”, được thông tin tại Tọa đàm và trưng bày giải pháp bón phân đúng trong canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp sáng 30/6.

Hiệu suất dinh dưỡng quan trọng hơn lượng phân bón

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, điều tra trên 10.000 hộ trồng lúa ở ĐBSCL năm 2024 cho thấy phân bón chiếm khoảng 30% tổng chi phí canh tác. Khi giá phân bón tăng, khoản chi này tiếp tục trở thành áp lực lớn, thậm chí khiến nhiều hộ sản xuất không còn có lãi.

Ở Đồng bằng sông Hồng, áp lực còn lớn hơn khi chi phí lao động ngày càng tăng. Chỉ riêng công cấy đã lên tới khoảng 180.000 đồng/sào (Bắc bộ), tương đương gần 10 triệu đồng/ha nếu tính cả làm mạ, vận chuyển và nhân công. Trong khi đó, tập quán cấy vẫn được duy trì do nông dân e ngại gieo sạ trực tiếp trong điều kiện vụ xuân rét, vụ mùa mưa lớn, hạt giống dễ bị trôi và cây lúa dễ đổ ngã.

Không chỉ chi phí cao, hiệu quả sử dụng phân bón cũng còn nhiều dư địa để cải thiện. Dữ liệu của IRRI cho thấy lượng đạm nông dân sử dụng hiện dao động từ 50-200 kg/ha. Tuy nhiên, mô hình phân tích trên dữ liệu lớn cho thấy năng suất chỉ tăng đến ngưỡng khoảng 70-100 kg đạm/ha, sau đó gần như đi ngang. Nói cách khác, bón nhiều hơn chưa chắc thu thêm được hạt lúa, trong khi chi phí, thất thoát dinh dưỡng và phát thải vẫn tiếp tục tăng.

Ông Hùng phân tích, hiệu suất sử dụng dinh dưỡng không phụ thuộc riêng lượng phân mà còn chịu tác động đồng thời của đất, giống, thời vụ, quản lý nước, lượng giống gieo và cả cách xử lý rơm rạ. Vì vậy, tư duy “bón nhiều để chắc ăn” cần được thay bằng quản lý dinh dưỡng dựa trên dữ liệu.

Một trong những nền tảng của cách tiếp cận mới là xây dựng bản đồ đất – dinh dưỡng, với mức chi tiết tới từng ô đất 30×30 m, bằng công nghệ học máy. Hệ thống tích hợp thông tin về pH, chất hữu cơ, đạm, lân, kali, silic, kẽm cùng đặc tính cơ giới của đất để đưa ra khuyến cáo bón phân theo từng vùng chuyên biệt, thay vì áp dụng một công thức chung cho mọi cánh đồng.

Cùng với đó, IRRI phát triển ứng dụng khuyến nông điện tử tích hợp quản lý dinh dưỡng theo vùng, AI chatbot và công cụ hỗ trợ liên kết chuỗi, giúp nông dân tiếp cận khuyến cáo kỹ thuật ngay trên điện thoại. Mục tiêu cuối cùng là chuyển từ kinh nghiệm sang quyết định dựa trên dữ liệu.

Đưa phân bón đến đúng chỗ thay vì bón nhiều hơn

Nếu dữ liệu là nền tảng của “bón phân đúng”, thì công nghệ gieo sạ kết hợp vùi phân là giải pháp đưa nguyên lý đó vào thực tế.

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng chia sẻ, máy gieo sạ khí động không rải hạt trên mặt ruộng như phương pháp truyền thống mà vùi hạt giống sâu khoảng 1-2 mm, đồng thời đặt phân ở độ sâu khoảng 5-6 cm ngay dưới vùng rễ. Nhờ đó, hạt giống không bị trôi khi gặp mưa, bộ rễ tiếp cận dinh dưỡng sớm hơn, trong khi phân bón giảm thất thoát và được cây hấp thu hiệu quả hơn.

Máy cũng tạo khoảng cách hàng rộng – hàng hẹp, giúp ánh sáng và oxy đi sâu xuống chân ruộng, tăng quang hợp, giảm sâu bệnh và hạn chế đổ ngã. Kết quả tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy lượng thuốc bảo vệ thực vật có thể giảm 20-30% nhờ ruộng thông thoáng hơn.

Trong vụ xuân 2026, công nghệ này được thử nghiệm tại Hưng Yên, Hải Phòng và Ninh Bình – nơi trước đây chủ yếu cấy lúa do điều kiện khí hậu đặc thù. Điều đáng chú ý là mô hình không chỉ thay thế được khâu cấy mà còn giảm mạnh chi phí. Thống kê của IRRI cho thấy, chi phí cấy truyền thống khoảng 10 triệu đồng/ha, trong khi gieo sạ kết hợp vùi phân chỉ khoảng 1,5 triệu đồng/ha.

Những kết quả trên đồng ruộng cho thấy hiệu quả của “bón phân đúng” không chỉ nằm ở việc giảm lượng phân sử dụng mà còn được phản ánh trực tiếp qua bài toán kinh tế của người trồng lúa.

Ông Nguyễn Văn Khiên, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân An (Hải Phòng) cho biết, trước đây mỗi sào thường sử dụng 15-16 kg phân, nhưng với mô hình gieo sạ kết hợp vùi phân, lượng phân giảm xuống còn khoảng 10 kg, tương đương giảm gần một phần ba.

Chi phí đầu vào giảm, trong khi năng suất vẫn đạt khoảng 2,7-2,8 tạ thóc khô mỗi sào, cao hơn phương thức sản xuất thông thường. Theo ông, lợi nhuận tăng khoảng 500.000 đồng mỗi sào, là cơ sở để HTX Hữu Chung quyết định mở rộng diện tích mô hình lên gần 10 ha ngay trong vụ mùa năm nay.

Nếu hiệu quả kinh tế là yếu tố thuyết phục người nông dân, thì sự thay đổi trong nhận thức mới là điều quyết định khả năng nhân rộng mô hình. Ông Nguyễn Văn Dự, Giám đốc HTX Nam Cường (Ninh Bình), cho biết điều khiến bà con bất ngờ nhất không phải là máy gieo sạ mà là việc chỉ bón một lần với lượng phân thấp hơn khoảng 40% so với tập quán cũ nhưng cây lúa vẫn sinh trưởng tốt. Sau một vụ sản xuất, nhiều hộ từ tâm lý hoài nghi đã chuyển sang chủ động đề nghị tiếp tục mở rộng mô hình.

Theo ông Dự, HTX không chỉ muốn áp dụng trên các chân ruộng khác mà còn kỳ vọng thử nghiệm cách quản lý dinh dưỡng này trên cây lạc và khoai tây – hai cây trồng chủ lực của địa phương, đồng thời mong có thêm các lớp tập huấn để nông dân thay đổi tập quán canh tác.

“Kết quả đạt được không đến từ một kỹ thuật đơn lẻ mà là sự kết hợp đồng bộ giữa gieo sạ kết hợp vùi phân, tưới ngập – khô xen kẽ, quản lý sâu bệnh theo IPM và tận dụng rơm rạ sau thu hoạch để sản xuất phân hữu cơ”, bà Đồng Thị Phượng, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Hưng Yên nhận xét.

Theo bà, bước tiếp theo không còn là chứng minh mô hình có hiệu quả, mà là hoàn thiện quy trình cho từng chân đất, từng mùa vụ và điều kiện thời tiết đặc thù của Đồng bằng sông Hồng để có thể nhân rộng trên diện rộng.

Đó cũng là định hướng mà bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng mong muốn thời gian trới, không chỉ cho riêng thành phố, mà là cho các địa phương phía Bắc.

“Giảm phát thải trong sản xuất lúa không chỉ là cắt giảm khí nhà kính mà là đổi mới toàn bộ quy trình, từ giống, quản lý nước, dinh dưỡng đến xử lý phụ phẩm và tổ chức sản xuất”, bà nhấn mạnh. Trong quá trình đó, phân bón không còn đơn thuần là vật tư đầu vào mà đã trở thành một giải pháp công nghệ, nơi các quyết định bón phân ngày càng được hỗ trợ bởi dữ liệu, cơ giới hóa và khoa học kỹ thuật.

Từ những mô hình đầu tiên, “bón phân đúng” đang cho thấy một cách tiếp cận khác với sản xuất lúa truyền thống. Thay vì coi lượng phân sử dụng là thước đo của đầu tư, trọng tâm chuyển sang nâng cao hiệu suất của từng kilogram dinh dưỡng được đưa xuống ruộng. Đó cũng là nền tảng để giảm chi phí sản xuất và từng bước đáp ứng yêu cầu của nền nông nghiệp giảm phát thải trong tương lai.

Bên cạnh các mô hình trình diễn, IRRI và các đối tác đã giới thiệu bộ sổ tay “Khuyến nghị bón phân đúng” dành cho sản xuất lúa. Khác với các tài liệu hướng dẫn chung trước đây, mỗi cuốn sổ được xây dựng theo từng điều kiện canh tác cụ thể, từ mùa vụ, loại đất, giống lúa đến năng suất mục tiêu và phương thức gieo sạ.

Sổ tay đưa ra quy trình bón phân theo từng giai đoạn sinh trưởng, khuyến nghị loại phân, lượng bón cho mỗi ha và thời điểm bón sau gieo sạ. Tài liệu cũng tích hợp các giải pháp đồng bộ như sử dụng giống xác nhận, quản lý rơm rạ, gieo sạ kết hợp vùi phân và khuyến khích sử dụng thiết bị bay không người lái (drone) để bón thúc.

Điểm mới là toàn bộ khuyến nghị được liên kết với ứng dụng Bón phân đúng (RCM) của IRRI thông qua mã QR. Người sản xuất có thể truy cập trên máy tính hoặc điện thoại thông minh để cập nhật khuyến cáo phù hợp với từng điều kiện đồng ruộng, thay vì áp dụng một công thức bón phân cố định cho mọi khu vực.