Cần giải pháp ‘thuận thiên’ để kiểm soát Cadimi

Phải giám sát, xử lý sớm nguy cơ tồn lưu trong đất

Ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh với diện tích khoảng 195.000ha, sản lượng gần 1,8 triệu tấn và kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt khoảng 3,86 tỷ USD. Tuy nhiên, cùng với quá trình mở rộng diện tích và thâm canh cao, áp lực kiểm soát chất lượng, đặc biệt đối với dư lượng kim loại nặng đang là yêu cầu cấp thiết.

Theo kết quả nghiên cứu bước đầu của Viện Cây ăn quả miền Nam, Cadimi (Cd) đã xuất hiện tại một số vùng trồng sầu riêng. Dù đa số mẫu đất và cơm trái vẫn nằm trong giới hạn an toàn theo quy chuẩn Việt Nam, tuy nhiên nguy cơ vượt ngưỡng kiểm soát của thị trường nhập khẩu đang đặt ra yêu cầu phải giám sát và xử lý sớm.

Đặc biệt, thị trường Trung Quốc hiện kiểm soát hàm lượng Cadimi trong cơm sầu riêng ở mức không vượt quá 0,05mg/kg. Đây được xem là một trong những rào cản kỹ thuật lớn đối với sầu riêng xuất khẩu.

Theo Viện Cây ăn quả miền Nam, Cadimi trong đất nông nghiệp có thể phát sinh từ nhiều nguồn như phân bón vô cơ, nhất là phân lân phosphate, vật tư nông nghiệp, chất thải môi trường và quá trình canh tác kéo dài.

Kết quả khảo sát năm 2025 trên 63 mẫu đất vườn sầu riêng cho thấy khoảng 60% mẫu phát hiện Cadimi vượt mức 0,05mg/kg đất. Tuy nhiên, toàn bộ các mẫu vẫn thấp hơn rất nhiều so với quy chuẩn đất nông nghiệp của Việt Nam theo QCVN 03:2023/BNNMT là 4mg/kg đất.

Trong hơn 300 mẫu cơm sầu riêng được phân tích, chỉ khoảng 5% mẫu vượt ngưỡng 0,05mg/kg theo yêu cầu kiểm soát của thị trường Trung Quốc. Kết quả này cho thấy nguy cơ đã xuất hiện nhưng chưa phổ biến trên diện rộng.

Tại Đồng Tháp, cơ quan chuyên môn đã khảo sát 115 vùng trồng sầu riêng được cấp mã số để đánh giá nguy cơ tồn lưu Cadimi trong đất. Trong đó 17 vùng chưa phát hiện Cadimi, 53 vùng có hàm lượng dưới 0,1mg/kg, 31 vùng từ 0,1 – 0,2mg/kg, 10 vùng từ 0,2 – 0,3mg/kg và 4 vùng trên 0,3mg/kg. Dù vậy, toàn bộ các mẫu vẫn thấp hơn nhiều so với ngưỡng quy chuẩn đất nông nghiệp hiện hành.

Theo nhóm nghiên cứu, pH đất có ảnh hưởng lớn đến khả năng hấp thu Cadimi của cây trồng. Kết quả khảo sát cho thấy đất càng tiệm cận trung tính thì nguy cơ hấp thu Cadimi của cây càng giảm. Đây được xem là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp cải tạo đất và quản lý dinh dưỡng phù hợp cho vùng trồng sầu riêng.

TS Võ Hữu Thoại, Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam cho rằng, đối với những vùng đất mới phát triển sầu riêng, người dân cần liên kết sản xuất theo quy trình canh tác thống nhất, đã được kiểm chứng, công nhận an toàn và hiệu quả. Theo ông Thoại, nông dân cũng nên chủ động kiểm tra chỉ tiêu Cadimi trong đất để có giải pháp xử lý sớm nếu phát hiện nguy cơ tồn lưu.

Cần sớm xây dựng bản đồ nguy cơ Cadimi

Từ các kết quả nghiên cứu, Viện Cây ăn quả miền Nam đề xuất nhiều giải pháp theo hướng sinh học và “thuận thiên” nhằm giảm hấp thu Cadimi trong đất và quả sầu riêng.

Các giải pháp được khuyến nghị gồm nâng pH đất bằng vôi, tăng sử dụng phân hữu cơ, hạn chế lạm dụng phân bón hóa học, nhất là phân lân, kiểm soát chất lượng vật tư nông nghiệp đầu vào, sử dụng than sinh học (biochar) để hấp phụ Cadimi trong đất.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng các chế phẩm vi sinh có khả năng cố định Cadimi, cải thiện hệ vi sinh vật đất cũng được xem là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái, phát thải thấp.

Ngoài giải pháp kỹ thuật, các chuyên gia kiến nghị cần sớm xây dựng bản đồ nguy cơ Cadimi tại các vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm, tăng cường giám sát hàm lượng kim loại nặng trong đất, nước tưới, phân bón và sản phẩm, đồng thời hoàn thiện quy trình canh tác giảm hấp thu Cadimi theo hướng sinh học và phát thải thấp.

Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất trồng xen các loại cây có khả năng hấp thu Cadimi như rau muống, rau dền, cải xanh, lục bình hoặc dương xỉ nước để hỗ trợ cải tạo đất. Sau mỗi chu kỳ canh tác, sinh khối thực vật cần được thu gom, xử lý phù hợp nhằm hạn chế phát tán Cadimi trở lại môi trường.