[Bài 3] Công nghệ khỏa lấp khoảng trống

Rào cản mua bán trao tay

Một trong những rào cản lớn nhất trong công tác quản lý đội tàu cá của TP.HCM chính là thực trạng mua bán, chuyển nhượng hoặc cho thuê tàu cá nhưng không thực hiện các thủ tục sang tên đổi chủ theo đúng quy định pháp luật.

Hệ quả là khi có vi phạm xảy ra trên biển, việc truy cứu trách nhiệm, xác minh chủ thể vi phạm mất rất nhiều thời gian của các cơ quan tố tụng, thậm chí có nguy cơ bỏ lọt đối tượng cố tình trục lợi.

Thêm vào đó, đặc thù địa hình TP.HCM có hệ thống cửa sông, bãi ngang phức tạp. Nhiều tàu cá nhỏ sau khi đánh bắt thường có thói quen tấp ngay vào các bãi ngang tự phát để bốc dỡ, tiêu thụ hải sản hoặc chuyển tải trực tiếp qua các tàu hậu cần trên biển nhằm né tránh việc vào cảng cá chỉ định.

Điều này không chỉ làm đứt gãy chuỗi dữ liệu mà còn gây khó khăn lớn cho việc kiểm soát sản lượng, truy xuất nguồn gốc thủy sản – tiêu chí cốt lõi EC liên tục đòi hỏi Việt Nam phải siết chặt.

Ngư dân Lê Văn Bốn, chủ một tàu cá công suất nhỏ tại xã Hồ Tràm, trần tình về cái khó của việc mua bán trao tay: “Dân đi biển tụi tôi từ trước tới giờ quen mua qua bán lại bằng tờ giấy viết tay, đưa tiền mặt là xong chứ đâu có nghĩ tới chuyện thủ tục hành chính rối rắm làm gì. Đến hồi cơ quan chức năng đi kiểm tra dữ liệu gốc, thông tin chủ cũ chủ mới không trùng khớp nên tàu bị xếp vào nhóm chưa đủ điều kiện, bắt nằm bờ”.

Ông Bốn cũng cho hay, ông được lực lượng biên phòng giải thích, nếu không sang tên chính chủ, lỡ tàu gặp sự cố hoặc vi phạm IUU ngoài biển thì chính bản thân là người chịu thiệt.

Để tháo gỡ nút thắt này, TP.HCM đã vạch ra lộ trình số hóa toàn diện cho giai đoạn cao điểm cuối năm. Mục tiêu trọng tâm trong 6 tháng cuối năm 2026 của TP.HCM là triển khai đồng bộ hệ thống nhật ký khai thác điện tử (eCDT) để thay thế hoàn toàn nhật ký giấy. Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng đang làm việc với các đơn vị cung cấp phần mềm để hỗ trợ cài đặt và sử dụng hoàn toàn miễn phí cho bà con ngay trong năm 2026.

Trăn trở từ những góc bãi ngang

Tại những vùng luồng lạch, bãi ngang ven biển thuộc các xã phường ven biển, khi triều cường lên cũng là lúc các lực lượng cắm chốt địa bàn phải tăng cường mật độ tuần tra.

Hiện TP.HCM có 390 tàu nhỏ công suất thấp hoặc những con tàu “nằm bờ” do chưa đủ điều kiện pháp lý (chưa đủ giấy phép, thiếu đăng kiểm hoặc chưa hoàn thiện thủ tục an toàn thực phẩm để ra khơi).

Trước đây, cán bộ địa phương và lực lượng biên phòng phải cắt cử người luân phiên đi kiểm đếm, ghi chép thủ công tại các điểm neo đậu.

Thế nhưng, có khi, nhiều chủ tàu cá lợi dụng đêm tối, lúc nước lên lén lút nổ máy vượt cửa sông ra biển đánh bắt trái phép. Khi ra khơi không có thiết bị giám sát hành trình, những con tàu “ẩn mình” này tiềm ẩn nguy cơ cao vi phạm các quy định IUU.

UBND TP.HCM đã yêu cầu các địa phương quản lý nghiêm ngặt, kiên quyết “giữ chân” không để tàu xuất bến. Toàn bộ số tàu “nằm bờ” được khoanh vùng, đưa về tập kết tại các bến bãi theo từng cụm, dưới sự quản lý trực tiếp của UBND xã, phường. Các chủ tàu cá buộc phải tháo dỡ toàn bộ máy móc, ngư cụ và thiết bị đánh bắt.

“Quan điểm nhất quán của TP.HCM là xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm và không chấp nhận bất kỳ ngoại lệ nào”, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Minh Thạnh kêu gọi.

Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đã thí điểm gắn thiết bị giám sát vị trí chuyên dụng (GPS) cho toàn bộ nhóm phương tiện chưa đủ điều kiện hoạt động này. Đây là một hệ thống định vị thông minh, tự động hóa, hoạt động độc lập với thiết bị VMS của tàu cá xa bờ và được quản lý trực tiếp bằng phần mềm trung tâm trên đất liền.

Sáng kiến này, kết hợp cùng việc siết chặt đối soát VMS trên biển, đã tạo ra một “gọng kìm” hiệu quả giúp giảm mạnh số trường hợp tàu cá mất kết nối. Cụ thể, trong 6 tháng đầu năm 2026, thành phố chỉ còn phát hiện 86 trường hợp mất tín hiệu VMS so với con số 254 trường hợp của cùng kỳ năm trước, đạt mức giảm ấn tượng khoảng 70%.

Đại tá Nguyễn Đức Hiếu cảnh báo: “Ngư dân có thể chỉ ngắt kết nối thiết bị giám sát trong vòng 5 – 10 giờ là khoảng thời gian vừa đủ để lén lút khai thác trái phép rồi khôi phục tín hiệu nhằm hợp thức hóa lộ trình. Việc lợi dụng những khoảng lặng mất sóng này là một bài toán cực kỳ nan giải khi kiểm soát trên thực địa”.

Đáng báo động hơn, cơ quan chức năng đã phát hiện tình trạng tráo đổi thiết bị VMS giữa các tàu, hoặc việc các tàu nhỏ dưới 15 mét – nhóm chưa bắt buộc lắp định vị cố tình liều lĩnh vượt khơi xa bờ để “ẩn mình” trục lợi.

TP.HCM đang triển khai đồng bộ việc lắp thiết bị định vị GPS đối với các tàu cá chưa đủ điều kiện hoạt động. Theo bà Na, toàn bộ phương tiện này đều được đưa vào diện giám sát, khi có dấu hiệu di chuyển khỏi vị trí quản lý, hệ thống sẽ tự động phát cảnh báo để cơ quan chức năng phối hợp địa phương xử lý ngay từ đầu, hạn chế nguy cơ phát sinh vi phạm.

Trong số 86 trường hợp mất kết nối VMS, ngoài những ca được minh oan do sự cố bất khả kháng, cơ quan chức năng đã kiên quyết xử phạt hành chính 2 trường hợp với tổng số tiền 78 triệu đồng. Đồng thời, công an TP.HCM tiếp tục phối hợp với các tỉnh bạn để xác minh khoảng 50 tàu thường xuyên cập cảng ngoài địa phương.

Theo bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, thành phố đặt mục tiêu đến cuối năm 2026 hoàn thành triển khai nhật ký khai thác điện tử đối với toàn bộ tàu cá từ 12m trở lên. Đồng thời tăng cường hướng dẫn hơn 30 doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản trên địa bàn thực hiện đầy đủ quy định về truy xuất nguồn gốc, kê khai minh bạch, sẵn sàng cho đợt thanh tra tiếp theo của EC.