[Bài 2] Số hóa để minh bạch nghề cá

Số hóa “lý lịch” cho tàu cá

Tại Văn phòng đại diện kiểm soát nghề cá đặt gần cảng bến, những xấp hồ sơ lưu trữ bằng giấy trước đây đang dần được thay thế bằng các thư mục hiển thị trên hệ thống máy tính.

Trong đợt kiểm tra trực tiếp lần thứ 5 của Đoàn Thanh tra EC vừa qua, TP.HCM là một trong những địa phương được lựa chọn để kiểm tra trực tiếp. Kết quả, Đoàn Thanh tra ghi nhận những kết quả rất tích cực mà TP.HCM đã thực hiện theo các khuyến nghị nhằm chống IUU. Qua đó, phản ánh nỗ lực “làm thật, việc thật”, tổ chức thực hiện và phối hợp chặt chẽ của các sở ngành, địa phương trong suốt thời gian qua.

Để có được một hệ thống dữ liệu thông suốt, Ban Chỉ đạo về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (Ban Chỉ đạo chống khai tác IUU TP.HCM) đã tham mưu cho Thành ủy, UBND thành phố ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, kế hoạch triển khai các giải pháp khai thác thủy sản hiệu quả, bền vững, phù hợp với điều kiện thực tế, cũng như các khuyến nghị của EC. Lực lượng chức năng đã xuống từng địa bàn bến bãi, đối chiếu thực tế và xóa đăng ký đối với 36 tàu cá thuộc diện mục nát, hư hỏng hoặc mất tích quá một năm theo quy định.

Theo bà Mạc Thị Nga, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư TP.HCM, toàn bộ 4.445 tàu cá của thành phố (bao gồm gần 50% hoạt động ở vùng khơi, hơn 14% hoạt động vùng lộng và khoảng 36% hoạt động vùng ven bờ) đã được đăng ký và cập nhật đồng bộ vào cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia.

“Sự minh bạch về dữ liệu gốc đã giúp cơ quan chức năng phân loại và cấp giấy phép khai thác cho 4.283 tàu cá, đạt trên 96% tổng số tàu đã đăng ký”, bà Nga thông tin.

Ông Nguyễn Văn Tôn, Phó Chủ tịch Hội Thủy sản TP.HCM cho biết, nhiều ngư dân trên địa bàn mua lại từ tỉnh khác, giấy tờ trục trặc mãi không xong vì thông tin giữa các nơi không khớp nhau. Sau khi được Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư hướng dẫn nhập dữ liệu lên hệ thống quốc gia, thông tin thông suốt nên việc cấp phép nhanh hơn hẳn.

“Tàu có lý lịch rõ ràng trên hệ thống quốc gia thì khi ra khơi, ngư dân mình đi đứng cũng tự tin, không sợ bị bắt bẻ điều khoản này điều khoản nọ. Thuyền nào làm ăn đàng hoàng thì phải minh bạch thôi, đó cũng là điều họ mong muốn”, ông Tôn chia sẻ.

Nhờ đó, công tác chống khai thác IUU trên địa bàn thành phố trong 6 tháng đầu năm 2026 đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt trong quản lý đội tàu cá, giám sát hành trình và kiểm soát hoạt động khai thác trên biển.

“Việc đoàn thanh tra EC không chỉ ra sai sót khi kiểm tra tại TP.HCM trong thời gian qua phản ánh đúng nỗ lực của các cấp cơ sở khi quyết tâm chuyển đổi từ quản lý thủ công sang cập nhật dữ liệu số, tạo ra một ‘bộ lọc’ thông tin đồng nhất và đáng tin cậy”, bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM.

Đối soát sau những ca mất tín hiệu VMS

Tại Trung tâm giám sát tàu cá, những ca trực của các kỹ thuật viên luôn phải duy trì sự tập trung cao độ trước màn hình hiển thị tọa độ di chuyển của đội tàu. Hiện, số trường hợp tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS) giảm mạnh. Nếu cùng kỳ năm 2025, hệ thống phát hiện 254 trường hợp mất tín hiệu thì 6 tháng đầu năm 2026 chỉ còn 86 trường hợp, giảm khoảng 70%.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, kết quả này đến từ việc tăng cường kiểm soát tại cảng cá, sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng biên phòng, văn phòng đại diện kiểm soát nghề cá và các đơn vị liên quan trong công tác xác minh, xử lý vi phạm.

Theo ông Đặng Văn Lương, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và kiểm ngư TP.HCM, mỗi khi anh em trực, phát hiện có đốm sáng nào chuyển sang màu xám báo mất tín hiệu từ trên 6 giờ là phải lập tức ghi nhận hệ thống.

Trong số 86 trường hợp từ đầu năm, có 76 tàu cá mất kết nối từ trên 6 giờ đến dưới 10 ngày và 10 tàu mất liên lạc trên 10 ngày. Chi cục cùng các địa phương, gia đình gọi điện xác minh chủ tàu trên bờ bất kể ngày đêm để tìm lý do, rất vất vả.

“Chúng tôi đã xác minh được 34 trường hợp không vi phạm do ngư dân thực hiện đúng quy định báo cáo sự cố kỹ thuật. Đồng thời, cơ quan chức năng đã kiên quyết xử phạt hành chính các trường hợp cố tình vi phạm để tăng tính răn đe”, ông Lương chia sẻ.

Dù từ đầu năm đến nay, TP.HCM chưa ghi nhận trường hợp tàu cá nào bị lực lượng nước ngoài bắt giữ, nhưng thực tế quản lý vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Một trong những tồn tại lớn là tình trạng mua bán tàu cá giữa các địa phương nhưng không thực hiện thủ tục sang tên đổi chủ, gây khó khăn cho quản lý, truy xuất trách nhiệm khi xảy ra vi phạm.

Ngoài ra, do đặc thù địa hình thành phố có nhiều cửa sông, bãi ngang, luồng lạch ven biển nên vẫn xuất hiện tình trạng tàu cá không đủ điều kiện hoạt động lợi dụng đêm tối hoặc thủy triều để ra khơi.

Theo bà Phạm Thị Na, nhiều tàu sau khi khai thác không đưa sản phẩm vào cảng cá mà bán trực tiếp tại các bãi ngang hoặc chuyển tải qua tàu dịch vụ hậu cần trên biển, gây không ít trở ngại cho công tác thống kê sản lượng và truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác.

“Thành phố sẽ tiếp tục xử lý dứt điểm các vụ việc tồn đọng liên quan đến tàu cá mất kết nối VMS, đẩy mạnh điều tra, xử lý hình sự các hành vi khai thác bất hợp pháp nhằm tăng tính răn đe. Các vụ án sau khi hoàn tất điều tra sẽ được phối hợp đưa ra xét xử công khai tại địa phương có nhiều ngư dân nhằm nâng cao hiệu quả tuyên truyền pháp luật”, bà Na thông tin.

Theo kế hoạch, đến cuối năm, thành phố sẽ tập trung triển khai nhật ký khai thác điện tử theo lộ trình của Trung ương. Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM đang làm việc với các đơn vị cung cấp phần mềm để hỗ trợ miễn phí cho ngư dân trong năm 2026. Đồng thời, Sở cũng tham mưu UBND TP.HCM trình HĐND thành phố ban hành chính sách hỗ trợ kinh phí nhằm bảo đảm việc áp dụng nhật ký điện tử được triển khai đồng bộ trên toàn địa bàn.