[Bài 1] Yêu đất, đất trả ơn

Cây, đất như cơ thể con người

Thạc sĩ, kỹ sư Lê Trí Lực, Phó phòng Sức khỏe đất và cây trồng, Trung tâm Nghiên cứu Phát triển khoa học và công nghệ Tiến Nông (Công ty Cổ phần Công Nông nghiệp Tiến Nông) chẳng mấy khi để đôi tay được thảnh thơi.

Trên đường vào vùng dứa ở xã Ngọc Trạo, điện thoại của anh liên tục sáng lên. Lúc anh chăm chú đọc tin nhắn về kết quả mẫu đất vừa gửi từ phòng thí nghiệm, khi lại tranh thủ trả lời cuộc gọi của bà con hỏi về tình trạng cây trồng.

Nhiều năm gắn bó với nông dân, anh Lực hiểu khá rõ “tính nết” của từng loại cây, từng vùng đất. Đất cũng có lúc “mệt” sau nhiều năm canh tác. Đất có thể bị chai, kết cấu thay đổi, khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng kém đi. Thế nhưng lâu nay, bà con vẫn thường nhìn cây để đoán bệnh. Thấy cây vàng thì nghĩ thiếu phân, cây chậm lớn thì bón thêm, thấy sâu bệnh lại tìm thuốc phun.

“Làm vậy có khi cây đỡ bệnh ngay, nhưng nếu không biết gốc rễ vấn đề nằm ở đâu thì chỉ rơi vào vòng luẩn quẩn, nông dân tốn tiền đầu tư trong khi cây và đất chưa chắc đã khỏe hơn”, anh Lực nói.

Bởi vậy, theo anh Lực, quan trọng là phải biết đất đang có gì, thiếu gì, cây cần gì ở từng giai đoạn. Mọi giải pháp đều bắt đầu từ đất. Muốn cây phát triển lâu dài, trước hết phải lo cho đất khỏe.

Tôi hỏi vậy nhìn bằng mắt thường anh có biết đất đang thiếu gì không? Anh Lực cười: “Cùng là đất nhưng mỗi nơi một khác. Có nơi thiếu dinh dưỡng, có nơi pH không phù hợp, có nơi lại mất cân đối các yếu tố trong đất. Những điều ấy không phải lúc nào cũng có thể nhận ra bằng mắt thường. Đất và cây cũng giống như cơ thể sống, cần được ‘khám sức khỏe’ trước khi đưa ra phương án chăm sóc”.

Anh bảo người trồng cây bây giờ phải tính rất kỹ. Mỗi lần bón thêm phân, mỗi lần phun thuốc, mỗi ngày thuê nhân công đều là một khoản tiền. Nếu không hiểu rõ đất và cây đang cần gì mà xử lý theo cảm tính thì rất dễ phát sinh thêm chi phí.

Bởi vậy anh Lực và các cộng sự tại Công ty Tiến Nông đã xây dựng các giải pháp dinh dưỡng riêng biệt, phù hợp với từng loại đất, từng cây trồng và từng giai đoạn sinh trưởng thay vì áp dụng một công thức chung. 

Anh Lực cho biết không thể chỉ đứng ngoài ruộng nhìn màu lá mà đoán hết được đất đang có gì, thiếu gì. Muốn biết rõ hơn, cán bộ kỹ thuật phải lấy mẫu đất mang đi phân tích. Từ những kết quả ấy, họ có thêm cơ sở để xác định đất đang thiếu hay mất cân đối ở đâu, cây đang cần bổ sung nhóm dinh dưỡng nào rồi mới tính đến lượng phân và thời điểm bón cho phù hợp. Ở Tiến Nông, việc phân tích đất, nước và nghiên cứu đất – cây được thực hiện tại hệ thống phòng thí nghiệm, làm cơ sở cho các giải pháp dinh dưỡng phù hợp với từng loại cây và từng vùng đất.

Anh Lực ví von, trước khi “cho cây ăn”, phải biết mảnh đất ấy đang có sẵn những gì. Có thứ đủ thì không nhất thiết phải bón thêm, có thứ thiếu thì phải bổ sung, lại có những trường hợp cần quan tâm đến cả trung, vi lượng chứ không chỉ NPK. Bởi nhu cầu dinh dưỡng của cây cũng thay đổi theo từng giai đoạn sinh trưởng. Cách làm của Tiến Nông hướng tới việc điều chỉnh dinh dưỡng theo kết quả phân tích đất và tình trạng thực tế của cây, giúp nông dân tối ưu hóa chi phí đầu vào, nâng cao thu nhập trên đơn vị diện tích. 

Nói cách khác, đó là quá trình tái cân bằng hệ sinh thái đất thông qua việc bổ sung hữu cơ để cải thiện kết cấu, phục hồi hệ vi sinh vật có lợi, đồng thời điều chỉnh pH và hạn chế sự tích lũy các yếu tố bất lợi sau nhiều năm canh tác.

“Nếu chỉ tập trung làm cho cây đạt năng suất trong một vụ mà đất ngày càng suy kiệt thì chưa thể gọi là nền sản xuất bền vững. Đích xa hơn là tạo nền đất khỏe để cây sinh trưởng ổn định, chi phí đầu vào được kiểm soát và người dân có thể yên tâm gắn bó lâu dài với ruộng đồng”, anh Lực nói.

Vùng trồng đẹp như tranh

Chuyến xe đưa chúng tôi đến vùng dứa của gia đình anh Quách Văn Tấn nằm trên triền đồi ở xã Ngọc Trạo. Hơn 1,5 ha đất này trước đây gia đình anh trồng cam, nay chuyển sang trồng dứa. Những luống dứa chạy đều theo triền đồi, màu xanh trải dài khiến cả vùng trồng nhìn từ xa đẹp như bức tranh.

Anh Tấn bảo, cây cam những năm đầu cho năng suất khá, nhưng càng về sau hiệu quả càng giảm. “Cây cam canh tác không bền, chỉ được vài năm đầu. Năng suất giảm dần, giá cả không ổn định nên tôi phải chuyển đổi cây trồng”, anh nói.

Thay đổi cây trồng chưa phải là hết chuyện. Với anh Tấn, mỗi vụ bắt đầu cũng là lúc phải tính toán tiền giống, phân bón, công chăm sóc và thuốc bảo vệ thực vật. Trước đây, gia đình anh chủ yếu canh tác theo kinh nghiệm, cây có biểu hiện gì thì xử lý biểu hiện đó. Thấy cây yếu thì tìm phân bón, thấy sâu bệnh thì phun thuốc, nhiều khi chính người trồng cũng không biết đất đang thiếu hay thừa chất gì. Chỉ riêng việc thuê mướn phun thuốc trừ sâu cũng mất tiền triệu.

Từ khi chuyển sang trồng dứa theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật Công ty Tiến Nông, anh Tấn thay đổi cách chăm sóc cây. Thay vì đợi cây có biểu hiện thiếu dinh dưỡng mới bổ sung, lượng phân được tính toán theo từng giai đoạn sinh trưởng. Bên cạnh đó, vùng dứa luôn thường trực cán bộ kỹ thuật của Tiến Nông nắm tình trạng cây và căn cứ vào thực tế để hướng dẫn bổ sung dinh dưỡng phù hợp.

Quy trình được chia thành từng bước khá rõ. Khâu bón lót sử dụng NPK 10-6-4+1SiO2hh Tiến Nông, lượng 1.000kg/ha. Lần bón thúc thứ nhất cây được bổ sung NPK 15-15-15+1SiO2hh với lượng 800kg/ha, kết hợp phân vi lượng Chelate MNC Tiến Nông 300kg/ha. Lần bón thúc thứ hai sử dụng NPK 16-6-18+1SiO2hh, lượng 1.100kg/ha.

Anh Tấn cho biết: “Bón theo từng giai đoạn giúp mình biết lúc nào cây cần gì, bón bao nhiêu. Trước đây cứ thấy cây yếu lại loay hoay vào phân, bây giờ có quy trình rõ ràng hơn nên không lo cây bị ốm”.

Đi cùng anh Tấn ra ruộng, màu xanh mướt của những luống dứa hiện ra trước mắt. Từng khóm dứa có tán lá dày, lá to, phần củ ở gốc cũng phát triển tốt. Ngay bên cạnh là diện tích canh tác theo phương pháp truyền thống. Bằng mắt thường có thể cảm nhận sự khác biệt về màu lá, độ dày tán và sức phát triển của cây ở hai khu ruộng.

Phân bón Tiến Nông khác hẳn, giúp lá dày, to hơn, củ gốc to. Khi cây khỏe, khả năng chống chịu bệnh tốt. Từ đầu vụ đến nay anh Tấn chưa lần nào phải phun thuốc bảo vệ thực vật phòng bệnh, nấm hầu như không xuất hiện.

Anh Tấn cho biết khi so sánh với các loại phân bón cùng chủng loại, giá phân Tiến Nông có mức chênh lệch theo hướng tiết kiệm hơn. Nếu đối chứng giữa phân bón Tiến Nông và các loại phân cùng chủng loại khác, các loại khác chênh lệch hơn 2 giá (trung bình 1 tấn phải chi thêm 200.000 đồng).

“Với những sản phẩm khác, người dân thường mua về rồi căn cứ hướng dẫn để tự bón. Ở vùng trồng này, trước khi bón, cán bộ kỹ thuật xuống tận nơi ‘cầm tay, chỉ việc’, kiểm tra tình trạng đất và cây để xác định nhu cầu dinh dưỡng, từ đó hướng dẫn bổ sung cho phù hợp. Các thông số được ghi chép theo tuần, theo tháng để kịp thời điều chỉnh khi cần. Bón đúng giúp đất tốt, cây khỏe, không lo đất bị chai, thoái hóa”, anh Tấn chia sẻ.