Tham gia Chương trình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu” của Bình Điền, sáu hộ trồng cà phê tại xã Bình Thuận và phường Chiềng Cơi đã thay đổi cách bón: cải tạo đất trước, bón theo kết quả phân tích đất, rạch rãnh lấp phân và phòng sâu bệnh từ sớm. Sau một mùa mưa, khác biệt giữa phần vườn mô hình và phần vườn làm theo cách cũ đã hiện rõ trước thềm thu hoạch.
Chuyên gia của chương trình cùng đại diện Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh Sơn La, Công ty Cổ phần Bình Điền – Ninh Bình thăm vườn mô hình tại xã Bình Thuận. Ảnh: BFC.
Vườn cà phê Catimor 2 ha của bà Bùi Thị Hằng ở bản Hưng Nhân, xã Bình Thuận, trồng từ năm 2001 trên đất feralit dốc khoảng 15 độ, xen mắc ca, không có hệ thống tưới. Với 25 năm gắn bó với cây cà phê, bà Hằng vẫn thu đều 12-13 tấn quả tươi mỗi hecta. Nhưng vài năm gần đây, tiền phân mỗi vụ tăng mà năng suất không tăng theo, cây xuống sức nhanh sau mỗi đợt mưa dầm, bệnh thán thư, khô cành và rệp sáp xuất hiện nhiều hơn.
Đất chua và phân bị rửa trôi
Phân tích mẫu đất của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho các vườn mô hình tại Sơn La đã chỉ ra nguyên nhân đất ở cả sáu vườn đều chua nặng: vườn bà Hằng ở mức pH 4,6; vườn ông Hà Văn Mùi và bà Nguyễn Thị Thắng cùng xã chỉ còn 3,9. Hàm lượng hữu cơ và lân dễ tiêu thấp, magiê và bo thiếu rõ. Đất chua khiến rễ tơ kém phát triển, lân bị giữ chặt trong đất, cây có phân mà không hấp thu được.
Cách bón cũ làm vấn đề nặng thêm. Bà Hằng bón khoảng 1,75 tấn NPK mỗi hecta, chia hai đợt, rải hoặc vùi nông trên mặt. Ở Chiềng Cơi, ông Nguyễn Xuân Tùng dùng tới 2,5 tấn NPK và thêm đạm mỗi hecta; ông Nguyễn Văn Thuận, 31 năm trồng cà phê, bón một tấn lân cùng đạm và kali đơn, tất cả đều vãi mặt. Trên đất dốc, một trận mưa lớn đầu mùa có thể cuốn đi phần lớn lượng phân vừa bón.
“Trước cứ nghĩ bón càng nhiều thì quả càng sai. Nhưng bón xong gặp mưa là phân trôi xuống chân đồi, cây ở trên vẫn vàng lá”, bà Hằng kể. Nhật ký chăm sóc ở phần lớn các hộ đều ghi “lúc nhớ lúc quên”, nên không ai tính được thật sự mình đã bỏ ra bao nhiêu cho mỗi kg cà phê.
Kiểm tra bộ lá và chùm quả trên phần vườn cà phê áp dụng quy trình mới. Ảnh: BFC.
Bốn thay đổi từ chương trình canh tác cà phê thông minh
Niên vụ 2025-2026, sáu vườn tại Bình Thuận và Chiềng Cơi được đưa vào chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền chủ trì, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI triển khai trên 48 vườn tại 6 tỉnh.
Tại Sơn La, Công ty Cổ phần Bình Điền – Ninh Bình, Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh cùng Hội Nông dân tỉnh trực tiếp theo dõi. Đây là lần đầu chương trình mở rộng lên vùng cà phê chè Tây Bắc sau hơn mười năm triển khai ở Tây Nguyên. Mỗi vườn chia hai phần trên cùng nền đất, cùng giống, cùng chủ hộ: Một phần áp dụng quy trình của chương trình, phần còn lại nông dân chăm sóc như trước để so sánh.
Chùm quả trên phần vườn cà phê mô hình: đóng dày, đồng đều, cuống bám chắc. Ảnh: BFC.
Cách làm của các hộ thay đổi ở bốn điểm. Thứ nhất, cải tạo đất trước khi nuôi cây: đầu vụ, phần mô hình được bón phân hữu cơ vi sinh Đầu Trâu với lượng lớn kết hợp NPK Đầu Trâu mùa khô để nâng dần độ pH, phục hồi hệ vi sinh vật và bộ rễ, thay cho thói quen chỉ bón phân hóa học.
Thứ hai, bón đúng loại theo giai đoạn và theo kết quả phân tích đất: đến kỳ nuôi quả, cây được bón NPK Đầu Trâu chuyên dùng có kali cao và vi lượng để hạt chắc, tích lũy chất khô, không thừa đạm; tổng lượng phân hóa học giảm so với cách bón cũ.
Thứ ba, đổi cách bón từ vãi mặt sang rạch rãnh theo mép tán, rải phân rồi lấp đất, giữ phân lại trong đất thay vì để mưa cuốn đi. Thứ tư, phòng sâu bệnh chủ động: Rệp sáp, thán thư, khô cành khô quả và gỉ sắt được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn xử lý ngay khi mới xuất hiện, phun đúng đối tượng, đúng chùm quả bị hại thay vì phun tràn cả vườn, và tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch.
Kèm theo đó là việc ghi chép nhật ký đồng ruộng đầy đủ từng đợt phân, đợt thuốc, công lao động, được cán bộ kỹ thuật kiểm tra hằng tháng. Lần đầu tiên các hộ có số liệu để tính được chi phí thật cho mỗi kg cà phê của mình.
Cà phê chè Sơn La giai đoạn nuôi quả, chuẩn bị vào vụ thu hoạch. Ảnh: BFC.
Khác biệt trước thềm thu hoạch
Các đợt thăm vườn giữa và cuối mùa mưa ghi nhận cùng một bức tranh ở cả sáu hộ. Phần vườn mô hình có bộ lá xanh đậm, tán dày, cành dự trữ đầy đủ lá, cây khỏe, đậu quả sai và đồng đều, không có hiện tượng rụng quả bất thường, đất tơi xốp.
Phần đối chứng lá xanh nhạt hơn, tán và cành dự trữ ở mức trung bình, có rụng quả rải rác. Rệp sáp và bệnh khô cành khô quả xuất hiện ở cả hai phần nhưng nhẹ hơn rõ ở phần mô hình. Cán bộ kỹ thuật đánh giá vườn mô hình “sinh trưởng, phát triển tốt, đậu quả nhiều, quả đều”, sâu bệnh ít hơn đối chứng, mức tuân thủ quy trình của nông dân đạt tốt.
“Làm theo cán bộ Bình Điền, bón đúng lượng, đúng chỗ, lại đào rãnh lấp đất nên phân không bị trôi đi đâu mất. Vườn mô hình năm nay lá xanh dày, quả bám chắc chùm, mà tiền phân lại giảm so với trước”, bà Hằng nói.
Ý nghĩa với vùng cà phê chè Tây Bắc
Sơn La là vùng cà phê chè lớn nhất miền Bắc, canh tác gần như hoàn toàn nhờ nước trời trên đất dốc. Trong điều kiện đó, thay đổi lớn nhất mà mô hình mang lại là giữ được phân trong đất và trả lại độ phì cho đất: bón đúng loại, đúng lượng, đúng cách theo kết quả phân tích, cây hấp thu tốt hơn, lượng phân giảm mà năng suất không giảm. Với nông dân, đó là chi phí thấp hơn, đất bớt chua, cây bền hơn qua các mùa mưa và lượng phát thải trên mỗi kg cà phê giảm theo.
Năng suất của hai phần vườn sẽ được cân đo, hạch toán đầy đủ trong vụ thu hoạch tới. Từ sáu vườn mô hình đầu tiên, Bình Điền và các đơn vị phối hợp hướng tới nhân rộng quy trình canh tác cà phê thông minh cho vùng cà phê chè Sơn La, giúp người trồng chuyển từ bón phân theo kinh nghiệm sang bón phân theo đất, nền tảng để hạt cà phê Arabica Tây Bắc giữ được chất lượng và vị thế trên thị trường.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
