Tích hợp nhiều mắt xích trong mô hình lúa phát thải thấp

Hơn 100 ngày chờ cây lúa đứng vững

Một ngày giáp Tết Nguyên Đán Bính Ngọ, Giám đốc Trần Thanh Hương cùng các thành viên Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Hữu Chung, thôn Hữu Dụng ngồi bàn chọn giống lúa để sử dụng đồng loạt trong mô hình canh tác giảm phát thải trên cánh đồng xã Tân An (TP Hải Phòng). Cuộc họp kéo dài lâu hơn dự tính.

Một số hộ muốn chọn giống có giá cao thị trường, có người ưu tiên chất lượng gạo, có người lại lo cách gieo thưa bằng máy sẽ khiến cây yếu, khó giữ khi gặp mưa gió cuối vụ. Với nhiều nông dân ở đây, chuyện giảm phát thải vẫn còn khá xa vời. Điều họ quan tâm nhất vẫn là cây lúa có đứng được không, có chắc hạt không và cuối vụ có bán được giá hay không.

Trong lúc trao đổi chưa ngã ngũ, anh Nguyễn Văn Khiên, Chủ tịch Hội Nông dân xã bước vào. Ở địa phương, anh được nhiều người biết đến là một trong những hộ làm lúa quy mô lớn nhất vùng. Gia đình anh canh tác khoảng 20ha và 8 năm nay chỉ dùng VNR20 làm giống chủ lực. Trên những cánh đồng lớn của gia đình, giống lúa này đã quen với máy cấy, máy gặt và các đợt mưa gió cuối vụ.

Không nói nhiều về phát thải thấp hay tín chỉ carbon, điều vị Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân An nhắc chủ yếu là độ đứng cây. “Nó đồng đều, cứng cây, dễ làm trên diện tích lớn”, anh ôn tồn nói.

Nhiều hộ bắt đầu xuôi theo, bởi mô hình lần này không đơn thuần là chọn một giống lúa. Nó là bài toán vận hành cả cánh đồng theo cùng một quy trình: cùng lịch gieo, cùng mật độ, cùng cách bón phân, cùng cơ giới hóa. 

Trong các phương án được cơ quan chuyên môn “mổ xẻ” sau đó, VNR20 dần được xem là phù hợp hơn cả với cách làm mới. Giống có chiều cao trung bình khoảng 1m, gốc khỏe, đẻ nhánh tập trung và giữ bộ lá đứng đến cuối vụ. Với mô hình gieo hàng thưa và giảm lượng đạm, đây là những đặc điểm rất quan trọng. Cây phải đủ cứng để chống đổ khi gặp thời tiết bất thuận, đồng thời phải đủ đồng đều để máy móc vận hành hiệu quả trên cánh đồng lớn.

Mắt xích đầu tiên của mô hình canh tác lúa phát thải thấp tại Đất Cảng đã manh nha như thế. Nhưng phải hơn 100 ngày sau, khi vụ xuân bước vào giai đoạn cuối, Giám đốc Trần Thanh Hương mới dám thở phào.

Đầu tháng sáu, nhiều trận mưa lớn kèm gió quét qua Hải Phòng đúng thời điểm lúa bắt đầu chắc hạt. Không ít diện tích lúa bị đổ rạp, nhưng khu ruộng gieo hàng bằng máy của Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Hữu Chung lúa vẫn đứng sừng sững. 

Sáng 10/6, khi đoàn công tác của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI), Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng cùng các địa phương lân cận xuống đồng gặt mẫu, sơ kết mô hình, nhiều nông dân đứng dọc bờ ruộng để nhìn từng hàng lúa trước lúc máy gặt đi qua.

Họ không chỉ nhìn năng suất mà quan tâm hơn đến việc cây có đứng được sau mưa dông không. Nhìn xem bông có chắc đều không và ruộng gieo thưa có thực sự cho nhiều hạt hơn không. Quan trọng hơn cả là đánh giá cách làm mới cho hiệu quả đến đâu. Với nhiều nông dân ở Tân An, đó mới là câu hỏi lớn nhất của vụ xuân năm nay.

Khởi đầu cho thương hiệu lúa giảm phát thải

Lúa vụ xuân năm nay gieo muộn hơn lịch thời vụ thông thường khiến đồng ruộng chịu áp lực sâu bệnh lớn hơn. Bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng cho biết, địa phương theo dõi rất sát mô hình ngay từ đầu vụ bởi đây là lần đầu tiên nhiều khâu canh tác mới được đưa vào cùng lúc. 

“Hải Phòng trước đây cũng có gieo sạ nhưng chủ yếu gieo bằng tay. Người dân vẫn phải tỉa dặm, mật độ không đều”, bà chia sẻ.

Với mô hình kết hợp cùng IRRI, toàn bộ khâu gieo được thay bằng máy sạ hàng kết hợp vùi phân. Máy vừa gieo giống theo hàng vừa đưa phân xuống đất ngay từ đầu vụ. Người dân gần như bỏ được công đoạn gieo mạ, cấy và giảm đáng kể số lần bón thúc sau đó. “Chỉ một vài khâu thay đổi nhưng hiệu quả mang lại rất lớn”, bà Kiểm nói.

Điều bất ngờ nhất là khả năng thích ứng của mô hình với điều kiện sản xuất thực tế. Vụ xuân năm nay thời tiết không thuận. Từ lúc gieo sạ đến khi lúa trỗ đều xuất hiện các đợt mưa kéo dài. Cuối vụ tiếp tục có gió lớn đúng thời điểm lúa chắc hạt nhưng diện tích trong mô hình vẫn giữ được độ đồng đều khá tốt, tỷ lệ đổ thấp và hạt chắc cao.

Kết quả gặt mẫu tại ruộng cho thấy năng suất đạt khoảng 9 tấn lúa tươi mỗi hecta, cao hơn đáng kể so với mặt bằng sản xuất chung của địa phương.

Với những người tổ chức mô hình, ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc nhiều mắt xích đã lần đầu vận hành được cùng nhau trên đồng ruộng miền Bắc.

Vinaseed cung cấp giống. Dự án “Sử dụng phân bón đúng” do Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ hỗ trợ tài chính. IRRI phụ trách kỹ thuật và kết nối công nghệ. Doanh nghiệp cung cấp máy sạ hàng kết hợp vùi phân. Địa phương tổ chức sản xuất. Hợp tác xã điều phối lịch thời vụ. Người dân góp đất và trực tiếp tham gia quyết định ngay từ đầu. Từng mắt xích chạy cùng nhau, như thể một cỗ máy lập trình đến tận ngày thu hoạch.

Những con số thống kê không biết nói dối. Mô hình giúp giảm hơn 30% lượng giống, giảm đáng kể lượng đạm, giảm hơn 25% chi phí sản xuất. Điều người dân cảm nhận rõ nhất chính là công lao động. Trước đây, nhiều hộ phải thuê người gieo, dặm và bón phân nhiều lần trong vụ. Nay phần lớn công việc được gom lại vào đúng ngày xuống giống. Chiếc máy sạ hàng chạy qua một lượt là hoàn thành đồng thời nhiều công đoạn.

Nét mặt giãn ra khi thấy chiếc máy gặt chạy phăm phăm qua đồng đất quê mình, ông Trần Thanh Hương – Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Hữu Chung thủng thẳng: “Lúc đầu phải đi giải thích với từng người. Tại sao không cần bón thúc? Rút nước như thế có sợ hỏng lúa không? Nhưng càng về cuối vụ, sự khác biệt càng rõ. Giờ thì họ tự hỏi nhau vụ mùa có làm tiếp không”.

Đứng kế bên, ông Phạm Quang Thuyên, Giám đốc Khối Marketing và Phát triển sản phẩm của Vinaseed cho biết, doanh nghiệp tham gia mô hình không chỉ với vai trò cung cấp giống mà còn muốn theo dõi cách VNR20 phản ứng trong một quy trình canh tác hoàn toàn mới.

Suốt nhiều năm, phần lớn giống lúa ở miền Bắc được chọn và đánh giá trong điều kiện canh tác truyền thống, phụ thuộc khá lớn vào thời tiết cuối vụ. Nhưng với mô hình phát thải thấp, yêu cầu đặt ra khác hẳn. “Điều chúng tôi mừng nhất là người dân bắt đầu làm được theo quy trình mới”, ông bày tỏ và coi đây là bước khởi đầu cho việc xây dựng thương hiệu lúa giảm phát thải.

Theo bà Lương Thị Kiểm, điều quan trọng nhất sau vụ thử nghiệm đầu tiên là mô hình đã tạo ra được niềm tin thực tế trên đồng ruộng. Tuy nhiên, bà cũng thừa nhận nếu muốn mở rộng lúa giảm phát thải ở miền Bắc thì phải giải quyết được vấn đề ruộng đất manh mún và chi phí đầu tư cơ giới hóa. “Nếu diện tích quá nhỏ thì hiệu quả vận hành máy sẽ thấp hơn nhiều”, bà nói.

Trước mắt, Hải Phòng đang lồng ghép nhiều chương trình hỗ trợ cơ giới hóa, tích tụ ruộng đất và xây dựng vùng sản xuất tập trung để tạo nền cho các mô hình kiểu này.