Lần đầu tiên ăn cơm Đài Bắc Tám

Xóm duy nhất 100% hộ cấy giống lúa cổ

Anh Oan kể rằng mỗi mùa gặt ở quê mình, mọi người đều phải mặc quần áo bảo hộ, đeo găng tay, đi ủng vì sợ bị dính lông của lúa ngứa cả buổi, trẻ con sơ ý đụng vào lúa là nổi mẩn hết người, quấy khóc cả đêm.

Giống lúa bản địa ấy có tên rất mỹ miều là Đài Bắc Tám. Tôi nhớ cách đây hơn 2 năm khi về xã Vân Sơn được gặp bà Bùi Thị Thượng, một nông dân người Mường 2 lần được Tổ chức Tự nguyện quốc tế Nhật Bản mời đi dự hội nghị hữu cơ thế giới tại Ý với hơn 100 nước và gần 1 vạn người tham gia. Hành trang mà bà mang theo chỉ là một ít gạo nếp cẩm quê mình để gói bánh chưng, luộc chín rồi mời các đại biểu quốc tế.

Thoạt tiên, màu bánh lạ khiến cho không ít người ngần ngại nhưng khi thử nếm thì ai cũng phải ồ lên, trầm trồ rằng gạo hữu cơ của Việt Nam sao mà ngon quá, bánh hữu cơ của Việt Nam sao mà tuyệt quá.

Điều bà Thượng trăn trở là lớp trẻ bây giờ hầu hết đã chuyển sang cấy lúa lai, lúa thuần giống mới mà bỏ quên nhiều giống lúa bản địa quý, trong đó có nếp cẩm và tẻ Đài Bắc Tám. Giống này chỉ trồng được trong vụ xuân, năng suất thấp nhưng chất lượng cao, ăn thơm ngon và có ưu điểm là chịu rét rất giỏi nên làm mạ chẳng phải che phủ nilon gì cả.

Có những mùa đông cây trên đỉnh núi bị tuyết phủ, nước trong khe bị đóng băng mà mạ Đài Bắc Tám vẫn xanh mướt trong khi các loại mạ khác chết vàng, héo khô cả. Xưa các xã ở vùng cao của huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình cũ như Nam Sơn, Bắc Sơn, Lũng Vân, Ngổ Luông… người dân đều trồng giống lúa bản địa này nhưng hiện rất hiếm, nếu có cũng chỉ còn lác đác.

Tuy nhiên điều thú vị là 100% các hộ ở xóm Mý vẫn cấy lúa Đài Bắc Tám với tổng diện tích chừng 13 ha bởi ngoài khả năng chịu rét giỏi, giống lúa này còn có sức kháng sâu bệnh tốt, gần như không phải phun thuốc BVTV và nhất là gạo hợp với khẩu vị của đồng bào.

“Dân xóm tôi vụ xuân phải cấy sớm hơn để còn kịp cho vụ mùa. Ở đây lạnh, nhiều sương mù, nếu vụ mùa lúa trổ muộn hạt sẽ bị lép và đen. Bởi thế chỉ còn cách là dùng giống lúa Đài Bắc Tám trong vụ xuân, mạ gieo từ tháng 11 năm trước đến giữa tháng 1 năm sau là cấy. Bà con toàn tự để giống, họ chọn cắt những khóm tốt, bông to và mẩy, xưa thì treo từng bó trên gác bếp có thể để được rất lâu, nay thì chỉ phơi rồi đóng bao cũng bảo quản được hàng năm trời”, anh Oan giải thích.

Ước mơ xây dựng thương hiệu cho Đài Bắc Tám

Buổi trưa hôm đó tôi dùng cơm ở nhà Trưởng thôn. Không phải là gà đồi, lợn bản hay các món ngon khác, điều tôi tò mò nhất chính là nồi cơm nấu bằng gạo Đài Bắc Tám mới thu hoạch. Thấy tôi ngẫm ngợi, anh Oan nói: “Cái Đài Bắc Tám này muốn ngon thì chỉ bón phân chuồng cho lúa thôi, như cách ngày xưa ông bà canh tác ý”. 

Cái tên Đài Bắc Tám từng chẳng mấy ai ở ngoài Vân Sơn biết đến, nay đã bắt đầu được một số người hay. Giá thóc bà con đang bán ở mức 15.000đ/kg, gạo 25.000đ/kg dù không có bao bì, nhãn mác, kể cũng là cao so với thóc, gạo thông thường. Tuy nhiên do năng suất chỉ 150 – 160kg/sào, thời gian trồng lại dài trong 6 tháng nên giống lúa này chưa thực sự cho hiệu quả kinh tế, chủ yếu bà con tự sản tự tiêu.

Cũng theo anh Oan, xóm Mý đang trong quá trình sáp nhập để trở thành thôn Bắc Sơn nên anh rất muốn thời điểm này thành lập luôn một hợp tác xã để có thể bắt tay ngay vào phục hồi, phát triển các giống lúa bản địa như Đài Bắc Tám. HTX sẽ phục tráng lại giống, canh tác theo phương pháp hữu cơ, xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm gạo. 500kg thóc của gia đình vừa thu hoạch và 2.500kg thóc vừa thu mua của bà con đang chất đầy trong nhà ngoài hiên chính là anh để chuẩn bị cho ra đời chính thức thương hiệu gạo Đài Bắc Tám.

Suy tính đó của anh Oan cũng rất phù hợp với định hướng phát triển của xã Vân Sơn. Đi cùng tôi có anh Bùi Văn Thắng, cán bộ Phòng Kinh tế xã quê gốc ở xã Ngổ Luông cũ. Anh cho biết, xưa quê mình từng cấy rất nhiều lúa Đài Bắc Tám nhưng 4 năm nay đã sạch bóng, trong đó bố mẹ mình là những hộ cuối cùng chấp nhận từ bỏ trong tiếc nuối.

“Người già vẫn thích ăn cơm gạo Đài Bắc Tám nhưng làm ruộng giờ chỉ có người trẻ, họ lại không thích nó bởi dài ngày, chỉ cấy được vụ xuân, không năng suất, ngứa lúc gặt, lúc tuốt”, anh Thắng bảo.

Giờ Vân Sơn đang phát triển du lịch cộng đồng, do đó rất cần những sản phẩm nông sản bản địa, được canh tác an toàn như Đài Bắc Tám. Khách du lịch không chỉ đi ngắm cảnh đẹp mà còn có nhu cầu thưởng thức đặc sản địa phương và mua chúng về làm quà.

Bởi thế, xã đang khuyến khích anh Oan thành lập hợp tác xã để bảo tồn, phát triển giống lúa Đài Bắc Tám. Xóm Mý ít ruộng thì có thể mở diện tích ra Nam Sơn, Lũng Vân cũ, nơi có những cánh đồng ruộng bậc thang rộng, thủy lợi dễ dàng hơn. Điều đó hoàn toàn khả thi nếu sản phẩm gạo Đài Bắc Tám bán được giá tương xứng với công sức của bà con.    

Anh Bùi Văn Đon ở xóm Xôm có 3 sào lúa đến nay vẫn áp dụng phương pháp sản xuất hữu cơ mà chuyên gia Nhật từng tập huấn. Cụ thể, anh thu gom cỏ, phế phụ phẩm trong trồng trọt rồi trộn với phân chuồng, đắp bùn kín bên trên cho sinh nhiệt để diệt hết mầm bệnh, ủ từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau thành phân hữu cơ rồi cào ra bón. Nhờ bón bằng phân chuồng, cây lúa không bị lốp mà phát triển rất khỏe mạnh, ít nhiễm sâu bệnh hại nên suốt quá trình canh tác anh gần như không phun thuốc BVTV hóa học.