Giá 250 – 300 nghìn đồng/kg
Suốt hai ngày ở xã Vân Sơn – nơi được mệnh danh là “nóc nhà của xứ Mường” vì có độ cao trung bình trên dưới 1.000m, tôi đều được ăn những món có gia vị từ ớt gió. Nó nhỏ tới mức cả ngàn quả mới được 1kg nhưng vị cay đậm đà, hương thơm, ăn rất giòn, một lần nếm thử cứ vấn vương mãi.
Ông Đinh Văn Hưng ở xóm Dồ (xã Vân Sơn) cho biết, ớt gió còn có tên là ớt thóc vì bé như hạt thóc hay ớt khòi. Xưa ớt gió chẳng ai trồng, chim ăn quả chín thải hạt ra rừng, ra thung rồi tự mọc lên, người Mường đi tìm hái về ăn. Khác với ớt thường ăn khi quả chín, ớt gió ăn khi quả còn xanh mới thơm, ngon, giòn, đậm nhất.
Vườn ớt gió của nhà ông Đinh Văn Nức. Ảnh: Dương Đình Tường.
Ông Hưng kể: “Khi tổ tiên của mình di cư đến chốn này hàng trăm năm trước đã mang theo những hạt giống ớt gió về trồng, mỗi nhà vài gốc để dùng trong gia đình. Mấy năm gần đây người dân trong xóm đi chợ thấy người ta hỏi mua ớt gió mới mở rộng dần diện tích trồng để bán. Xóm có 72 hộ thì khoảng 40 – 50 hộ trồng bán như vậy, trung bình từ vài chục gốc đến vài trăm gốc như ông Đình Văn Hưng, Đinh Văn Nức, Đinh Văn Bi…
Ớt gió được trồng chủ yếu dưới ruộng, một số trên đồi xen với cây cam, quýt hay cây màu như ngô, lạc. Nhà ông Hưng có vài chục gốc ớt gió, mỗi tuần hái một lần, mới rồi thu được 14kg quả. Giá bán ngay tại chỗ đầu vụ 300.000đ/kg, giữa vụ còn 240.000đ/kg”.
Bởi quả quá nhỏ nên mỗi buổi một người chỉ hái được trung bình 1,5kg ớt, bán theo cân, theo lạng chứ không ai đếm xem mỗi cân được bao nhiêu quả bao giờ. Trồng ớt gió khá đơn giản, ít phân, ít thuốc BVTV vì chúng chủ yếu chỉ bị mắc mấy bệnh như chết cành, xoăn lá hay phấn trắng. Hiệu quả kinh tế của ớt gió gấp chục lần trồng lúa, ngang với trồng cam, quýt, thị trường tiêu thụ chủ yếu quanh vùng Tân Lạc cũ và tỉnh Thanh Hóa hay Hà Nội.
Anh Đinh Văn Thư, Phó xóm Dồ cho biết ớt khòi không chỉ có một giống mà có loại quả nhỏ như hạt thóc, cay, thơm, giòn, ngon, có loại quả to hơn một chút nhưng chất lượng không bằng, giá bán kém hơn nên ít được ưa chuộng.
Kích cỡ siêu nhỏ của quả ớt gió. Ảnh: Dương Đình Tường.
Ớt khòi gần như cho thu hoạch quanh năm, tuy nhiên mùa đông sản lượng ít hơn. Trong bữa ăn hàng ngày của người Mường thường không thể thiếu được quả ớt gió bởi cùng với hạt dổi, mắc khén, nó làm nên thứ gia vị đặc trưng, chấm cái gì cũng thấy ngon hơn, đậm đà hơn.
Nghĩ lớn từ những quả ớt nhỏ
Khác với nhiều hộ trồng ớt gió dưới ruộng, ông Đinh Văn Nức lại trồng ở trên đồi xen với những cây cam, quýt. Quýt cổ Vân Sơn (hay còn gọi là quýt hôi) là đặc sản nức tiếng ở vùng này. Nhiều nhà đã xóa đói giảm nghèo, thậm chí vươn lên làm giàu nhờ trồng quýt hôi.
Lúc tôi đến ông Nức đang ươm hàng ngàn cây ớt gió để đem trồng xen trong vườn quýt vào giai đoạn chưa khép tán. Bên cạnh đó là những cây ớt gió đang đến kỳ thu hoạch, quả nhỏ tí tẹo lại có màu xanh nên phải vạch lá ra mới có thể nhìn thấy.
“Năm ngoái tôi có 40 cây ớt mà bán thu được hơn 10 triệu đồng nên năm nay mở rộng trồng cả ngàn cây, trong đó 700 cây trồng tháng 10 năm ngoái đang cho thu hoạch, còn 300 cây trồng tháng 3 năm nay đang ra hoa. Dăm ngày nay tôi hái liên tục được 34kg quả, bán tại chỗ với giá 220.000đ/kg, thu được hơn 7 triệu đồng”, ông Nức khoe. Chỉ nói với tôi được mấy câu đó xong ông lại xin phép tiếp tục đi trồng kẻo cây đánh lên để lâu sẽ bị héo.
Con dâu ông Nức cho biết khoảng cách trồng ớt gió trung bình cây cách cây chừng 80cm, nhưng cũng không nhất thiết như vậy bởi hễ thấy khoảng trống nào đủ chỗ giữa hai gốc quýt là có thể trồng xen vào. Phân bón ngoài phân chuồng ủ hoai còn có NPK 5.10.3 Lâm Thao. Nếu dùng toàn phân chuồng thì không đủ và cây chậm lớn nên nhiều gia đình trong xóm thường bón kết hợp với NPK 5.10.3 Lâm Thao như vậy để cây đủ dinh dưỡng, cho năng suất cao. Vườn quýt của gia đình chị chưa khép tán, mới cho thu hoạch 2 vụ, năm ngoái được khoảng 250 triệu đồng, còn năm nay vụ ớt này ước sẽ thu được 100 triệu đồng.
Mâm cơm của người Mường không thể thiếu quả ớt gió. Ảnh: Dương Đình Tường.
Cây ớt gió trồng ở đất Vân Sơn nếu không bị rét đậm, rét hại hay sương muối có thể thu hoạch được 2 năm liên tiếp, nếu gặp điều kiện thời tiết bất thuận thì phải trồng lại mỗi năm. Bệnh nguy hiểm nhất trên cây ớt gió là bệnh chết héo. Hiện khoảng gần 10% số cây trong vườn nhà chị đang bị bệnh này. Biểu hiện ban đầu là sáng héo, tối tươi nhưng 3 – 4 hôm sau là cây chết hẳn. Khi nhổ lên thấy rễ bên dưới bị thối hết, chị đoán là bệnh do nấm gây ra nhưng bởi đang ở thời kỳ thu hoạch nên chưa dám phun thuốc BVTV…
Sau buổi xuống ruộng, lên đồi thực tế cây ớt gió, tôi về nghỉ ở homestay Hòa Bình tại xóm Bắc Thung lại thấy mấy chục lọ ớt gió đang được muối dưới bếp. Chủ cơ sở này là anh Bùi Văn Khánh – cán bộ xã Quyết Chiến cũ cho biết ớt gió ăn tươi không phải mùa nào cũng có nên anh mới nghĩ đến việc bảo quản bằng cách muối theo công thức khoảng 9 ớt, 1 muối.
Sau khi đủ ngày đủ tháng anh sẽ chia thành các lọ nhỏ, dán nhãn thương hiệu vào. Mỗi lọ ớt gió lúc này sẽ trở thành một món quà đặc biệt cho du khách khi đến Vân Sơn, nhắc nhớ họ về vùng đất mù sương, nơi có các sản vật đặc trưng như su su, quýt hôi, gạo Đài Bắc Tám, tỏi tía và không thể thiếu là ớt gió.
Anh Nguyễn Duy Tư – Bí thư xã Vân Sơn khẳng định với tôi sẽ đưa các loại nông sản trên trở thành những sản phẩm OCOP trong thời gian tới để nâng tầm giá trị kinh tế, giúp người dân phát triển hài hòa giữa nông nghiệp và du lịch.
Ớt gió có ở một số vùng miền núi, trong đó nổi tiếng nhất là Đồng Văn của tỉnh Hà Giang cũ. Trung bình giá loại ớt này từ 400 – 500.000đ/kg, thời điểm khan hiếm như dịp Tết có thể lên tới 1 triệu đồng/kg.
Nguồn: Báo Nông Nghiệp
