Vườn sâm trồng ở bản Mông cao hơn 2000m

Trưởng bản đi trước…

Mấy năm nay đường bê tông rồi điện lưới được kéo tới tận nơi đã giúp bộ mặt của Nậm Nghẹp (xã Ngọc Chiến, tỉnh Sơn La) thay đổi hẳn. Bản hiện có 151 hộ đồng bào Mông với 754 khẩu, trong đó chỉ có 10 hộ nghèo và cận nghèo. Họ được giao quản lý, bảo vệ khoảng 11.200ha rừng bao gồm cả ngàn hecta rừng sơn tra (táo Mèo). Chính nhờ tỷ lệ che phủ rừng cao, khí hậu quanh năm mát mẻ mà thời gian gần đây đồng bào đã bắt đầu phát triển các loại cây dược liệu có giá trị kinh tế cao như thảo quả và sâm.

Khi tôi đến, anh Kháng A Sáy – Bí thư kiêm Trưởng bản đang bận họp chi bộ nên vợ anh là Giàng Thị Dúa được giao nhiệm vụ dẫn đường. Chị mở khóa, khẽ kéo cánh cửa thô sơ để tôi lách vào bên trong vườn sâm của gia đình mình rộng chừng gần 1ha. Chúng được trồng thành hàng, thành lối dưới tán những cây sơn tra cao lớn, trên che phủ bằng lưới đen, dưới che phủ bằng một lớp nilon trong suốt.

Những cây sâm giống được trồng thẳng xuống đất mùn trộn với vôi, những cây sâm thương phẩm trồng trong các khay nhựa cũng với giá thể là đất trộn với vôi. Tất cả đều được rắc một lớp phoi bào để giữ ẩm và tăng thêm độ tơi xốp.

Bởi chồng thường xuyên bận việc của bản, của xã phải đi suốt ngày nên việc chăm sóc vườn sâm chủ yếu dựa vào đôi tay chị Dúa. Ngày ngày chị nhặt cỏ, hàng tuần chị lấy tỏi và sả nấu lên rồi pha với nước để phun phòng trừ sâu bệnh cho cây sâm. Loài dược liệu quý hiếm này có sức đề kháng yếu, hay bị sâu ăn lá, còn củ hay bị nấm gây hiện tượng thối… Bởi không biết tiếng Kinh nên khi tôi hỏi hơi nhiều một chút là chị Dúa chỉ biết nói mỗi câu “chi pâu”, tức không biết rồi cười.

Đến trưa, tàn cuộc họp chi bộ bản, cuối cùng tôi cũng gặp được anh Kháng A Sáy. Anh kể, mình chính là người đầu tiên đưa cây sâm Lai Châu về trồng tại bản vào năm 2020.

“Trước đây đường từ Nậm Nghẹp xuống xã Ngọc Chiến rất khó khăn, nhiều bà con không biết chữ, không biết tiếng Kinh, khổ lắm. Cả bản có mỗi tôi được đi học trung cấp lâm nghiệp nên tìm hiểu được nhiều mô hình cây trồng nhưng phần lớn chúng không thể phát triển được ở Nậm Nghẹp bởi quá lạnh, chỉ có thảo quả, táo Mèo và sâm mới có thể sống được. Bởi thế tôi mới sang Lai Châu để tìm hiểu cách người ta trồng sâm. Ở đó khí hậu cũng giống như ở Nậm Nghẹp nên tôi nghĩ họ trồng sâm được thì ở bản mình chắc chắn cũng trồng được”, anh Sáy kể.

Nghĩ là làm. Bán vụ thảo quả năm đó được 60 triệu đồng anh Sáy liền sang Lai Châu mua 500 cây sâm giống về trồng trong vườn sơn tra của gia đình và không che đậy gì cả. Chăm sóc mãi nhưng tỷ lệ cây chết vẫn cỡ 70% bởi tuy cùng khí hậu mát nhưng cái mát của Nậm Nghẹp lại khá khô, khác với cái mát ẩm ở vùng trồng sâm của Lai Châu.

Vợ tiếc của nên kêu than nhưng anh Sáy vẫn không chịu bỏ cuộc, năm sau lại dành tiền bán thảo quả và vay mượn thêm được tổng cộng 120 triệu đồng để sang Lai Châu tiếp. Lần này anh không mua cây giống mà mua hạt về ươm. Không ngờ tỷ lệ cây mọc khá cao, được tới mấy vạn. Phần anh để trồng trong vườn nhà, phần để bán cho bà con, ai không có tiền thì cho nợ đến khi thu hoạch sâm, bán sẽ ăn chia theo tỷ lệ 50/50.

Làng nước theo sau

Anh Sáy cho biết, sâm Lai Châu 4 năm tuổi đã ra hoa, kết hạt. Hiện trong vườn nhà mình có 2.500 cây như thế. Chúng là nguồn vật liệu để anh ươm ra được khoảng 6 vạn cây giống. Củ thì anh bới thử thấy chúng hãy còn non, được 100 – 200 gram nên quyết định để cỡ trên 10 năm rồi khai thác cho có giá trị.

Mới đầu bà con nhìn trưởng bản của mình trồng sâm đều băn khoăn bởi không biết cây có sống được không, rồi khi sống có bán được không. Nhưng nay thì anh Sáy khẳng định với tôi rằng: “Mô hình trồng sâm ở Nậm Nghẹp rất khả quan bởi tôi đã trồng thử nghiệm được 6 năm rồi, hiện tổng giá trị vườn sâm của gia đình khoảng 3 tỷ đồng, tạo thu nhập mỗi năm 200 – 300 triệu đồng”.

Ban đầu anh bán giống khi chúng chỉ cỡ 1 – 2 năm tuổi với giá 80.000đ/cây nhưng người dân đem về trồng, do cây yếu lại chưa thành thạo kỹ thuật nên tỷ lệ chết khá cao. Bởi thế anh quyết định giữ lại giống trong vườn nhà để chăm sóc tiếp, bao giờ cây khoảng 3 năm tuổi, cứng cáp, khỏe mạnh mới xuất bán với giá 150.000đ/cây. Còn cây trưởng thành, đã ra hoa, kết quả thì anh bán trung bình từ 800.000 – 1.000.000đ/cây.

Hiện bản có 3 hộ dân và HTX Nậm Nghẹp trồng sâm, tổng diện tích khoảng 5ha. Cách trồng sâm của dân khá đơn giản là trồng dưới tán cây sơn tra trong vườn, che phủ hai lớp, trên cùng là lưới đen, dưới là nilon bởi kinh nghiệm của anh Sáy cho thấy vào mùa mưa mà cứ cho ngấm nước khoảng 1 tuần thì sâm không thể chịu được. Còn HTX Nậm Nghẹp thì trồng sâm dưới tán rừng và cả trong vườn sơn tra. Anh Nguyễn Cao Cường, Chủ tịch HTX cho biết đơn vị có 14 thành viên và hơn 100 hộ liên kết.

Họ bắt đầu trồng thử nghiệm sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu và đẳng sâm bản địa vào đầu năm 2025 được khoảng hơn 1 vạn cây. Ở trong rừng, họ làm đất, lấy lớp mùn đổ lên luống, rải vôi bột lên trên rồi trộn đều mới trồng. Ở trong vườn, họ cũng lấy đất trộn với mùn và vôi bột làm giá thể, đóng vào từng bầu rồi trồng. Hiện HTX đã có một số sản phẩm từ sâm như trà lá sâm, sâm đương quy ăn kèm lẩu, đẳng sâm hầm gà.

Bên cạnh trồng sâm dưới tán rừng, trồng sâm trong vườn nhà, HTX cũng hoàn thành việc xây dựng nhà lưới để ươm cây giống và đã được cấp mã số vùng trồng, thuộc vào diện sớm nhất nhì của tỉnh Sơn La. Trong định hướng lâu dài, đơn vị sẽ cùng với bà con người Mông ở Nậm Nghẹp phát triển du lịch bền vững, gắn với trải nghiệm thiên nhiên, trải nghiệm các loại dược liệu quý.

Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis) là loài sâm đặc hữu của Việt Nam được phân bố chủ yếu ở các huyện Sìn Hồ, Mường Tè, Phong Thổ (cũ) của tỉnh Lai Châu. Loài sâm này thường mọc dưới tán rừng nguyên sinh ẩm ướt ở độ cao từ 1.500m trở lên so với mực nước biển. Sâm Lai Châu có hình thái tương tự sâm Ngọc Linh với thân, củ có các mắt đốt so le nhau, lá tròn, hai mặt lá có lông tơ, hạt có một chấm đen.