Tái cấu trúc theo chuỗi giá trị

Tái cấu trúc theo chuỗi giá trị

Trong bối cảnh ngành hàng sầu riêng tăng trưởng nhanh nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro, Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk xác định việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị là yêu cầu cấp thiết. Theo ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội, nếu tiếp tục sản xuất và giao dịch theo kiểu riêng lẻ, ngành hàng sầu riêng khó có thể phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy, mô hình sản xuất nhỏ lẻ, manh mún trong sản xuất nông nghiệp nói chung, trong đó có sản xuất sầu riêng đã bộc lộ nhiều hạn chế. Chất lượng sản phẩm không đồng đều giữa các vùng trồng, việc kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, hoạt động thu mua còn mang tính tự phát, thiếu minh bạch. Những yếu tố này không chỉ làm giảm giá trị sản phẩm mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất thị trường xuất khẩu.

Một hệ lụy khác là tình trạng cạnh tranh không lành mạnh trong thu mua sầu riêng. Khi giá thị trường biến động, việc phá vỡ hợp đồng, tranh mua tranh bán diễn ra khá phổ biến, ảnh hưởng đến niềm tin giữa các bên trong chuỗi. Điều này cho thấy ngành hàng sầu riêng đang thiếu một “kỷ luật thị trường” cần thiết.

Để khắc phục tình trạng nói trên, Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk đang thúc đẩy mạnh mẽ mô hình liên kết giữa nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp xuất khẩu. Trong mô hình này, doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường, cung cấp thông tin và tiêu chuẩn. Hợp tác xã tổ chức sản xuất theo quy trình, còn nông dân là người trực tiếp thực hiện.

Ông Lê Anh Trung cho rằng chuỗi liên kết này sẽ giúp kiểm soát chất lượng, ổn định sản lượng, minh bạch giao dịch và nâng cao giá trị xuất khẩu, đồng thời hạn chế tình trạng thu mua tự phát hoặc cạnh tranh không lành mạnh trong ngành hàng.

Khi có hợp đồng rõ ràng, nông dân có thể yên tâm đầu tư sản xuất, hạn chế rủi ro về giá. Ngược lại, doanh nghiệp cũng chủ động được nguồn nguyên liệu, giảm chi phí thu mua và kiểm soát tốt hơn chất lượng đầu vào.

Tuy nhiên, để liên kết chuỗi vận hành hiệu quả, yếu tố then chốt là niềm tin. Nông dân phải thay đổi thói quen sản xuất tự do, chấp nhận tuân thủ quy trình nghiêm ngặt. Trong khi đó, doanh nghiệp cần có cam kết lâu dài, chia sẻ lợi ích và rủi ro với người sản xuất.

Kiểm soát từ gốc, minh bạch đến thị trường

Theo ông Lê Anh Trung, yêu cầu của thị trường quốc tế đối với mặt hàng sầu riêng ngày càng khắt khe, đặc biệt là các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và dư lượng hóa chất. Vì vậy, việc kiểm soát không thể chỉ thực hiện ở khâu đóng gói hay xuất khẩu mà phải bắt đầu từ vườn trồng. Nói cách khác, nếu không kiểm soát ngay từ đầu, việc kiểm tra ở các khâu sau chỉ mang tính “chữa cháy” .

Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn triển khai giám sát sản xuất tại vùng trồng, hướng dẫn nông dân tuân thủ quy trình kỹ thuật và sử dụng vật tư nông nghiệp an toàn. Đồng thời, việc xây dựng hệ thống phòng xét nghiệm đạt chuẩn được thúc đẩy nhằm kiểm tra dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và các chỉ tiêu an toàn thực phẩm.

Song song đó, số hóa truy xuất nguồn gốc được xem là xu hướng tất yếu. Hiệp hội đặt mục tiêu 100% vùng trồng tham gia xuất khẩu phải có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Khi mỗi lô hàng có đầy đủ dữ liệu về quá trình sản xuất, thu hoạch và kiểm soát chất lượng, niềm tin của thị trường sẽ được củng cố.

Một sáng kiến đáng chú ý được Hiệp hội đưa ra là đề xuất thành lập Ban Giám sát sầu riêng cấp xã. Mô hình này có sự tham gia của chính quyền địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân.

Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho rằng, Ban Giám sát này không chỉ có nhiệm vụ theo dõi sản xuất, hướng dẫn quy trình kỹ thuật và kiểm soát việc tuân thủ tiêu chuẩn an toàn thực phẩm mà còn đóng vai trò “trọng tài” trong các giao dịch mua bán sầu riêng tại địa phương.

Ở góc độ thị trường, đây là giải pháp góp phần minh bạch hóa hoạt động thu mua, hạn chế tình trạng ép giá hoặc phá vỡ hợp đồng. Khi có cơ chế giám sát rõ ràng, các bên sẽ có trách nhiệm hơn trong việc tuân thủ cam kết.

Tuy nhiên, việc triển khai các giải pháp này đòi hỏi nguồn lực lớn, đặc biệt là đầu tư vào hệ thống truy xuất và kiểm nghiệm. Vì vậy, Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk nhấn mạnh cần xã hội hóa nguồn lực, huy động sự tham gia của doanh nghiệp và các tổ chức liên quan.

Từ phía nông dân, nhiều ý kiến cho rằng liên kết chuỗi là xu hướng tất yếu, nhưng để tham gia hiệu quả, họ cần được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và thông tin thị trường. “Nếu có hợp tác xã đứng ra tổ chức sản xuất và doanh nghiệp bao tiêu, bà con sẽ yên tâm làm theo quy trình”, anh Phạm Đức, nông dân trồng sầu riêng tại xã Pơng Drang, tỉnh Đắk Lắk chia sẻ.

Có thể thấy, liên kết chuỗi không chỉ là giải pháp tổ chức sản xuất mà còn là nền tảng để ngành hàng sầu riêng Đắk Lắk chuyển sang phát triển bền vững. Khi chuỗi giá trị được thiết lập và vận hành minh bạch, ngành hàng sẽ có khả năng thích ứng tốt hơn với các yêu cầu ngày càng cao của thị trường, đặc biệt là tiêu chí về an toàn thực phẩm và giảm phát thải.