Sơn La hướng tới quản lý sức khỏe cây trồng toàn diện

Thay đổi cách chăm sóc cây trồng từ gốc

Bên trong khu nhà màng của Hợp tác xã Đoàn Kết ở thôn 6, xã Chiềng Mung, những luống cà chua xanh tốt quả đang bắt đầu chín. Dọc các luống trồng, hệ thống tưới nhỏ giọt được bố trí đến từng gốc cây, bên dưới là lớp màng phủ giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ dại.

Với ông Nguyễn Đình Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã, để có những vụ sản xuất hiệu quả, điều quan trọng không chỉ là chọn được giống tốt mà còn phải tạo môi trường thuận lợi để cây sinh trưởng khỏe ngay từ đầu.

Năm 2020, gia đình ông đầu tư khoảng 1,5 tỷ đồng xây dựng 6.000m² nhà màng và hệ thống canh tác ứng dụng công nghệ cao. Trong quá trình sản xuất, ông chú trọng cải tạo đất, quản lý dinh dưỡng, nước tưới và thường xuyên theo dõi tình hình sinh vật gây hại.

Theo ông Tuấn, đất là yếu tố đầu tiên cần được quan tâm. Hằng năm, Hợp tác xã thu mua phân trâu, phân bò từ các hộ chăn nuôi, sử dụng chế phẩm Trichoderma hoặc EM để ủ trong khoảng 3 – 5 tháng. Chỉ khi phân đã hoai mục mới đưa ra vườn trộn với đất để lên luống.

Ông Tuấn chia sẻ: “Muốn cây phát triển khỏe, trước hết phải tạo được môi trường đất tốt. Phân trâu, phân bò phải được ủ hoai mục rồi mới đưa vào canh tác, không sử dụng phân tươi trực tiếp.

Không chỉ chú trọng nguồn dinh dưỡng, Hợp tác xã còn chủ động lựa chọn, thử nghiệm những giống cây trồng mới. Năm 2026, giống chanh leo vàng hương ổi có nguồn gốc từ Đài Loan được đưa vào trồng thử nghiệm. Qua theo dõi ban đầu, cây sinh trưởng tốt, khả năng chống chịu sâu bệnh khá, bước đầu cho thấy triển vọng về hiệu quả kinh tế. Hiện sản phẩm loại một được thương lái thu mua tại vườn với giá khoảng 50.000 – 60.000 đồng/kg.

Tại khu nhà màng, giống cà chua ghép Rita được đưa từ Đà Lạt về cũng đang được Hợp tác xã trồng thử nghiệm. Sau khoảng hai tháng rưỡi trồng, những quả cà chua đầu tiên bắt đầu chín. Đây là giống cà chua có thời gian thu hoạch kéo dài, dự kiến đến tháng 4 – 5/2027. Hợp tác xã đang tiếp tục theo dõi năng suất, chất lượng và khả năng thích nghi trước khi quyết định mở rộng diện tích.

Trong quá trình chăm sóc, các sinh vật gây hại như bọ trĩ, bọ phấn trắng, ruồi vàng được theo dõi thường xuyên để có biện pháp xử lý phù hợp. Hợp tác xã ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học, đồng thời tuân thủ thời gian cách ly khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, bảo đảm an toàn cho sản phẩm trước khi đưa ra thị trường.

Mỗi công đoạn đều được ông Tuấn tính toán nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho cây trồng phát triển. Cách làm này cho thấy sự thay đổi trong tư duy sản xuất: quan tâm đến sức khỏe cây trồng trong cả quá trình canh tác thay vì chỉ tập trung phòng trừ khi sâu bệnh xuất hiện.

Đưa quản lý sức khỏe cây trồng về cơ sở

Câu chuyện tại Hợp tác xã Đoàn Kết là hướng đi mà ngành nông nghiệp và môi trường Sơn La đang khuyến khích nhân rộng. Trong điều kiện thời tiết diễn biến bất thường, yêu cầu về chất lượng và an toàn nông sản ngày càng cao, việc quản lý sức khỏe cây trồng không chỉ dừng ở phòng trừ sâu bệnh mà cần được thực hiện đồng bộ từ đất, giống, dinh dưỡng đến môi trường canh tác.

Theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Sơn La, những năm qua, đơn vị đã tham mưu triển khai các chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) theo các kế hoạch của UBND tỉnh. Trọng tâm là hướng dẫn người dân áp dụng đồng bộ các biện pháp canh tác, quản lý dinh dưỡng, bảo vệ đất và chủ động phòng ngừa sinh vật gây hại.

Bà Nguyễn Thị Liên, cán bộ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Sơn La cho biết, điểm cốt lõi của quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp là chuyển từ phòng trừ sâu bệnh bị động sang chủ động phòng ngừa, bảo vệ cây trồng ngay từ đầu.

“Chủ động là bảo vệ tốt sức khỏe đất, cung cấp dinh dưỡng cân đối, chăm sóc cây khỏe để nâng cao khả năng chống chịu với sinh vật gây hại. Trong quá trình sản xuất, ưu tiên sử dụng phân bón hữu cơ, phân vi sinh, hạn chế thấp nhất tác động của hoạt động trồng trọt đến biến đổi khí hậu”, bà Liên chia sẻ.

Cùng với hướng dẫn kỹ thuật canh tác, Chi cục tăng cường tuyên truyền, tập huấn cho nông dân, hợp tác xã và cán bộ nông nghiệp cấp xã về sử dụng phân bón hữu cơ, phân vi sinh, thuốc bảo vệ thực vật sinh học, khuyến khích áp dụng các biện pháp phòng ngừa, hạn chế tác động bất lợi đến môi trường sản xuất.

Tuy nhiên, việc thay đổi tập quán canh tác không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Địa hình đồi núi chia cắt, diện tích sản xuất phân tán cùng những diễn biến bất thường của thời tiết đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác dự tính, dự báo và hướng dẫn phòng trừ sinh vật gây hại. Trong khi đó, cán bộ phụ trách nông nghiệp cấp xã còn kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, ảnh hưởng đến việc theo dõi, hỗ trợ kỹ thuật tại cơ sở.

Đến năm 2030, Sơn La đặt mục tiêu tỷ lệ diện tích áp dụng IPM và IPHM đạt trên 70%. Để thực hiện mục tiêu này, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh tiếp tục đẩy mạnh hướng dẫn, nhân rộng các mô hình quản lý sức khỏe cây trồng, chú trọng phát huy vai trò của chính quyền cấp xã và các trung tâm dịch vụ tổng hợp trong hỗ trợ người dân áp dụng kỹ thuật tại cơ sở.

Theo bà Nguyễn Thị Liên, hoạt động hướng dẫn kỹ thuật cho người sản xuất có ý nghĩa quan trọng. Cán bộ chuyên môn cần đồng hành với nông dân ngay tại đồng ruộng, vườn cây, giúp nhận diện sớm sinh vật gây hại, lựa chọn biện pháp phòng ngừa phù hợp, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng quy trình.

Thời gian tới, ngành nông nghiệp và môi trường Sơn La tiếp tục nhân rộng các mô hình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp, tăng cường hướng dẫn người dân cải tạo đất, sử dụng phân bón hợp lý và chủ động phòng ngừa sinh vật gây hại. Đồng thời khuyến khích các hợp tác xã, hộ sản xuất tăng cường sử dụng phân bón hữu cơ, chế phẩm sinh học, giảm phụ thuộc vào vật tư hóa học, áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường, góp phần nâng cao chất lượng nông sản, hướng tới nền nông nghiệp xanh, bền vững.

Những năm qua, Sơn La đã bước đầu xây dựng một số mô hình quản lý dịch hại tổng hợp trên nhiều loại cây trồng chủ lực tại các vùng nông nghiệp trọng điểm như Mộc Châu, Vân Hồ, Yên Châu, Mai Sơn, Sông Mã.

Trong đó, năm 2022 tỉnh triển khai mô hình IPM trên 17,5 ha nhãn, xoài, cam, quýt; năm 2023 trên 15 ha chanh leo; năm 2024 trên 1,5 ha rau bắp cải. Kết quả cho thấy các mô hình giúp giảm 15 – 20% lượng phân bón hóa học, giảm 20 – 30% số lần phun thuốc bảo vệ thực vật, góp phần bảo vệ thiên địch và duy trì cân bằng sinh thái trên đồng ruộng.