Hà Tĩnh gỡ vướng sản xuất lúa giảm phát thải

Tưới ngập – khô xen kẽ giúp giảm hơn 40.600 tấn CO2

Thực hiện Đề án sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 – 2035, tầm nhìn đến năm 2050, tỉnh Hà Tĩnh xác định canh tác lúa giảm phát thải là một trong những hướng đi quan trọng nhằm ứng phó biến đổi khí hậu, sử dụng hiệu quả tài nguyên, nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp. Trong đó, kỹ thuật tưới ngập – khô xen kẽ (AWD) được lựa chọn làm giải pháp trọng tâm, tập trung thay đổi phương thức quản lý nước trên đồng ruộng để hạn chế phát sinh khí mê-tan (CH₄) – một loại khí nhà kính phát sinh đáng kể từ ruộng lúa ngập nước kéo dài.

Năm 2026, Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ phối hợp với Công ty Green Carbon triển khai mô hình AWD tại 15 xã, phường trên địa bàn tỉnh với tổng diện tích hơn 8.400 ha, trong đó hơn 4.200 ha thực hiện trong vụ xuân và gần 4.200 ha trong vụ hè thu. Một số địa phương như xã Cẩm Xuyên, Thiên Cầm, Xuân Lộc, Yên Hòa có diện tích thực hiện vượt kế hoạch. Cùng với đó, hơn 220 ha lúa cũng được ứng dụng mạ khay, máy cấy và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật trong hệ thống canh tác lúa cải tiến (SRI), góp phần giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm nước và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Điểm cốt lõi của kỹ thuật AWD là không duy trì nước ngập liên tục trong suốt vụ mà chủ động điều tiết nước theo nhu cầu sinh trưởng của cây lúa. Sau khi cấy, ruộng được giữ mực nước nông giúp cây lúa nhanh hồi xanh, bén rễ. Khi cây lúa phát triển ổn định, nước được để rút tự nhiên do thấm xuống đất và bốc hơi. Bà con sử dụng ống quan trắc để theo dõi mực nước, khi mực nước hạ xuống khoảng 15 dưới mặt đất, ruộng được tưới trở lại với mực nước nông từ 3 – 5cm. Chu kỳ tưới và để ruộng khô được lặp lại phù hợp với điều kiện đồng ruộng và từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa.

Quy trình này bắt buộc người dân phải theo dõi thường xuyên, điều tiết nước đúng thời điểm, tránh để cây lúa thiếu nước trong các giai đoạn quan trọng như đẻ nhánh, làm đòng, trỗ bông, thụ phấn và vào chắc. Trước thu hoạch khoảng 7 – 10 ngày, ruộng được tháo cạn nước để thuận lợi cho thu hoạch.

Ông Trịnh Đức Toàn, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ cho hay, kết quả theo dõi tại các điểm thí nghiệm cho thấy năng suất lúa áp dụng AWD cải thiện hơn nhiều so với phương thức canh tác đối chứng. Theo đó, vụ xuân năm 2026, năng suất đạt 68,57 tạ/ha, tăng khoảng 7,7%; vụ hè thu đạt 47,37 tạ/ha, tăng khoảng 5,8%. Bên cạnh năng suất, áp dụng AWD còn giúp bộ rễ cây lúa phát triển khỏe, hạn chế đổ ngã, đồng thời giảm 1 – 2 lần bơm tưới, tiết kiệm nước và chi phí sản xuất.

“Theo kết quả tính toán, việc áp dụng AWD tại các vùng triển khai dự án trong hai vụ sản xuất năm 2026 ước tính giúp giảm 40.603,07 tấn CO2 quy đổi. Kết quả này cho thấy tiềm năng giảm phát thải từ việc thay đổi phương thức quản lý nước trên đồng ruộng, đồng thời tạo cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các điều kiện đo đạc, xác minh và hướng tới phát triển tín chỉ carbon trong sản xuất lúa”, ông Toàn nhấn mạnh.

Mở rộng quy mô lên 15.000 ha trong năm 2027

Mặc dù đạt được những kết quả tích cực, quá trình triển khai áp dụng AWD tại Hà Tĩnh vẫn gặp không ít khó khăn. Theo ông Nguyễn Văn Đại, Phó phòng Kinh tế xã Gia Hanh, một trong những trở ngại lớn là ruộng đồng nhiều vùng chưa bằng phẳng, hầu hết ở cuối nguồn nước nên khó điều tiết nước tưới. Trong khi đó, phương thức canh tác truyền thống với tập quán duy trì nước ngập thường xuyên vẫn phổ biến khiến một bộ phận nông dân còn tâm lý e ngại khi chuyển sang quy trình mới.

Nỗi lo ruộng thiếu nước, cỏ dại phát triển hoặc chuột gây hại cũng ảnh hưởng đến mức độ sẵn sàng áp dụng của người dân. Ở một số địa phương, công tác tổ chức, hướng dẫn và giám sát chưa đồng đều. Việc theo dõi mực nước, ghi chép nhật ký và cập nhật dữ liệu chưa được thực hiện đầy đủ, liên tục. Những hạn chế này không chỉ tác động đến hiệu quả kỹ thuật mà còn gây khó khăn cho việc tổng hợp, đánh giá và xác minh kết quả giảm phát thải trên diện rộng.

Bên cạnh đó, tình trạng đốt rơm rạ ngoài đồng vẫn diễn ra tại một số nơi, làm phát sinh khí nhà kính và ảnh hưởng đến mục tiêu giảm phát thải chung. Vì vậy, nếu chỉ áp dụng AWD mà chưa kết hợp các giải pháp quản lý phụ phẩm, cơ giới hóa và tổ chức sản xuất phù hợp thì hiệu quả giảm phát thải tổng thể khó đạt như kỳ vọng.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, tại hội thảo đánh giá kết quả thực hiện năm 2026 và kế hoạch triển khai vụ xuân 2027 của dự án “Công nghệ tưới ngập – khô xen lẽ trong canh ác lúa thích ứng với biến đổi khí hậu tại tỉnh Hà Tĩnh” diễn ra mới đây, hầu hết cán bộ chuyên môn và chính quyền các địa phương cho rằng công tác rà soát điều kiện thủy lợi tại từng vùng, chủ động xây dựng phương án cấp và tiêu nước theo lịch thời vụ, từng bước nâng cấp hệ thống kênh mương là nhiệm vụ hết sức quan trọng.

Sau hạ tầng, nhiệm vụ tập huấn cần gắn với thực hành tại đồng ruộng, xây dựng các mô hình trình diễn để nông dân trực tiếp theo dõi và so sánh hiệu quả giữa phương thức canh tác mới với phương pháp truyền thống. Việc hướng dẫn sử dụng ống quan trắc, nhận biết thời điểm tưới, ghi chép nhật ký sản xuất và xử lý các tình huống phát sinh nên thực hiện thường xuyên, giúp người dân nắm chắc quy trình, giảm tâm lý e ngại khi áp dụng.

Ông Nguyễn Thanh Hải, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh nhấn mạnh, sản xuất lúa giảm phát thải là hướng đi quan trọng trong chuyển đổi tư duy sản xuất nông nghiệp theo hướng xanh, hiện đại và thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời mở ra cơ hội gia tăng giá trị từ thị trường tín chỉ carbon. Vì vậy, Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ và Công ty Green Carbon cần tăng cường phối hợp, tập huấn và chuyển giao kỹ thuật phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương. Đối với các xã, phường, tỉnh khuyến khích rà soát điều kiện sản xuất, nhân rộng mô hình mạ khay – máy cấy kết hợp áp dụng AWD, sử dụng chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ và hạn chế đốt rơm rạ sau thu hoạch.

Theo kế hoạch, năm 2027, Hà Tĩnh dự kiến mở rộng diện tích áp dụng AWD lên 15.000 ha. Trong đó, Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ triển khai trên khoảng 8.400 ha, các địa phương tổ chức thực hiện hơn 6.500 ha, tương ứng gần 3.300 ha mỗi vụ.